Nhận nấm bệnh trên cây cảnh dựa vào hình dạng vết: đốm tròn nâu có viền vàng là đốm lá, lớp bột trắng phủ mặt lá là phấn trắng, mụn nhỏ màu cam hoặc gỉ sét ở mặt dưới lá là gỉ sắt, vết nâu đen lõm lan từ chóp hay mép lá thường là thán thư. Việc làm trước tiên với cả bốn là giống nhau: cắt lá bệnh bỏ đi, tưới vào gốc buổi sáng, giãn chậu cho gió lùa qua.
Nấm sống nhờ hơi ẩm đọng trên lá. Phần lớn cây bị nấm trong nhà, ban công là do cách tưới và chỗ đặt, không phải do cây yếu bẩm sinh. Sửa được hai điều đó thì thuốc ít khi cần tới.
Bảng nhận diện nhanh các vết trên lá
Nhiều vết trên lá không phải nấm. Bảng dưới đặt những vết hay gặp cạnh nhau để so.
| Vết nhìn thấy | Thường là | Hay gặp ở | Việc làm đầu tiên |
|---|---|---|---|
| Đốm tròn nâu hoặc đen, viền vàng, có khi có vòng như vân gỗ | Bệnh đốm lá do nấm | Nhiều cây lá, cây hoa | Cắt lá bệnh, tránh tưới lên lá |
| Đốm đen viền tua, lá vàng rồi rụng từ dưới lên | Bệnh đốm đen | Hoa hồng | Nhặt sạch lá rụng, tỉa thoáng gốc |
| Lớp bột trắng như rắc phấn, lau đi lại mọc | Phấn trắng | Hoa hồng, một số cây hoa, cây leo | Cắt lá nặng, tăng nắng và gió |
| Mụn nhỏ màu cam, vàng hoặc nâu đỏ ở mặt dưới lá, mặt trên lốm đốm vàng | Gỉ sắt | Sứ, một số cây hoa | Ngắt lá có mụn, gom lá rụng |
| Vết nâu đen lõm, lan từ chóp hoặc mép lá vào trong | Thán thư | Lan, cây lá to, cây ăn trái làm cảnh | Cắt lùi vào phần lá lành |
| Đốm sũng nước, mềm, lan nhanh, có mùi | Có thể do vi khuẩn | Lan, môn, cây mọng nước | Cắt bỏ nhanh, giữ khô, hỏi người chuyên môn |
| Mảng bạc hoặc nâu lớn phía hứng nắng, mép khô giòn | Cháy nắng, không phải bệnh | Cây trong nhà mới đưa ra nắng | Dời chỗ, che bớt nắng |
| Mép lá cháy đều một vòng sau khi bón | Cháy phân | Mọi cây trong chậu | Xả nước rửa đất, ngừng bón |
Hai vết cuối hay bị nhầm thành nấm rồi phun thuốc vô ích. Cách phân biệt: nấm thường có viền, có xu hướng lan sang lá khác; cháy nắng, cháy phân xuất hiện cùng lúc, theo một hướng hoặc một đợt bón.
Vì sao cây bị nấm: chuyện nằm ở giờ tưới và gió
Bào tử nấm có sẵn trong không khí, trong đất, trên lá rụng. Chúng chỉ nảy mầm khi mặt lá ướt đủ lâu. Lá ướt vài phút buổi sáng rồi khô ngay dưới nắng thì gần như vô hại. Lá ướt từ chiều tới sáng hôm sau là cơ hội cho nấm.
Vì vậy thói quen tưới lúc chiều tối, sau giờ làm, xịt cả tán lá cho mát, là nguyên nhân phổ biến nhất mà người bán cây hay thấy. Nhà phố đi làm cả ngày, tối về tưới một lượt cho cả ban công, vài tuần sau cây hồng bắt đầu đốm đen.
Gió là yếu tố thứ hai. Chậu xếp sát nhau, lá chạm lá, góc ban công kín, hơi ẩm không thoát đi được. Cùng một giống cây, chậu đứng thoáng ở đầu dãy thường sạch, chậu bị kẹp giữa thì bệnh.
Yếu tố thứ ba là vệ sinh. Lá bệnh rụng xuống mặt chậu, nằm đó qua mưa, bào tử bắn ngược lên lá dưới mỗi lần tưới. Nhặt sạch lá rụng là việc đơn giản mà có tác dụng hơn người ta nghĩ.
Mùa mưa là mùa nấm. Không thể ngăn trời mưa, nhưng có thể dời cây vào dưới mái hiên vài ngày mưa dầm, tỉa bớt lá trong tán cho thoáng, và tạm dừng phun nước lên lá.
Xử lý cây đang bị nấm lá
Làm theo thứ tự, dừng ở bước nào thấy bệnh không lan thêm.
- Cắt lá bệnh. Dùng kéo sạch cắt mọi lá có vết, lá nào bệnh quá nửa thì cắt cả cuống. Cho vào túi kín bỏ rác, không ủ phân.
- Lau kéo giữa các cây. Lau lưỡi kéo bằng cồn trước khi chuyển sang cây khác, kể cả cây trông sạch.
- Nhặt sạch lá rụng. Gom hết lá trên mặt chậu và quanh chân chậu, quét sạch sàn ban công.
- Đổi giờ tưới. Chỉ tưới buổi sáng, tưới vào gốc, không xịt lên tán trong thời gian cây đang bệnh.
- Giãn chậu, tỉa thoáng. Tách cây bệnh ra, kê cao hoặc xếp thưa để gió lùa qua tán. Tỉa bớt cành trong tán rậm.
- Cho cây thêm nắng nếu hợp. Phấn trắng và nhiều bệnh nấm giảm rõ khi cây được nắng sáng. Cây ưa bóng thì tăng ánh sáng vừa phải.
- Theo dõi lá mới. Lá đã có đốm sẽ không lành. Thước đo là lá mới ra có sạch không.
Nếu sau vài tuần làm đủ mà bệnh vẫn lan, hoặc cây quý, hãy chụp ảnh rõ vết bệnh mặt trên và mặt dưới lá, mang mẫu lá hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông để được chỉ đúng loại thuốc trị nấm, đọc nhãn và dùng đúng liều.
Hoa hồng và sứ: hai cây hay bệnh nấm nhất ban công
Hỏi người bán cây xem loại nào hay bị khách mang lại than bệnh lá, hoa hồng và sứ thường đứng đầu. Cả hai đều cần nắng nhiều, gió thoáng, nhưng lại hay bị đặt vào ban công hẹp, sát tường, tưới buổi tối.
Hoa hồng hay bị đốm đen và phấn trắng. Đốm đen bắt đầu từ lá dưới gần gốc, nơi nước bắn đất lên khi tưới, rồi lá vàng và rụng dần lên trên. Gốc hồng trụi lá dưới, chỉ còn chùm lá ở ngọn là hình ảnh quen thuộc. Phủ một lớp vỏ thông, xơ dừa hoặc sỏi lên mặt chậu để đất không bắn lên lá là mẹo nhỏ mà nhiều người trồng hồng lâu năm áp dụng.
Sứ hay bị gỉ sắt vào mùa mưa: mặt dưới lá có lớp mụn bột màu cam, mặt trên lốm đốm vàng, rồi lá rụng hàng loạt. Bệnh này lây theo lá rụng nằm lại trong chậu và quanh chân chậu. Nhiều người thấy sứ trụi lá cuối mùa mưa thì tưởng cây nghỉ, thật ra là bệnh.
Với cả hai cây, chọn giống khoẻ, đặt chỗ nắng nhất nhà, tưới sáng vào gốc và dọn lá rụng mỗi tuần giải quyết được phần lớn chuyện bệnh lá. Nếu ban công chỉ có nắng nửa buổi và kín gió, nên cân nhắc cây khác hợp chỗ hơn thay vì năm nào cũng chống bệnh.
Những lời khuyên sai hay nghe về nấm lá
"Thấy đốm là phun thuốc ngay." Phun mà không đổi giờ tưới, không giãn chậu thì nấm quay lại ngay khi thuốc hết tác dụng.
"Phun thuốc định kỳ cho chắc." Phun khi không có bệnh làm tốn tiền, hại sinh vật có ích và để thuốc tồn trên ban công nơi trẻ con chơi.
"Lá đốm rồi thì để đó cũng được." Lá bệnh là nguồn bào tử. Để lại là chấp nhận lá mới bị lây.
"Tưới tối cho cây mát qua đêm." Cây không cần mát qua đêm theo kiểu đó. Tưới tối làm lá ướt lâu, đúng điều nấm thích.
"Bón thêm phân cho cây mạnh lên chống bệnh." Bón nhiều đạm cho lá non mềm, mỏng, nấm lại dễ vào hơn.
"Nấm do đất bẩn, thay đất là hết." Nấm lá chủ yếu sống trên lá và lá rụng. Thay đất không giải quyết khi giờ tưới và chỗ đặt vẫn như cũ.
"Rửa lá bằng nước pha giấm, pha muối." Những công thức truyền miệng này dễ làm cháy lá, nhất là lá non, mà hiệu quả không chắc chắn.
"Cây bệnh thì vứt luôn." Phần lớn nấm lá không giết cây khoẻ. Cắt tỉa và chỉnh cách chăm là cây ra lá mới sạch.
Phòng nấm bệnh ngay từ khi mua cây
Lật lá trước khi mua. Lá dưới có đốm, mặt dưới có mụn cam là đã mang bệnh. Chọn cây khác trong lô.
Hỏi người bán cây có đứng trong mưa không. Cây quen để dưới mái che chuyển ra mưa dễ bùng nấm, và ngược lại.
Chọn chỗ thoáng cho cây hay bệnh. Hoa hồng, sứ cần nắng và gió. Đặt chúng vào góc kín là gần như chắc bệnh.
Để khoảng cách giữa các chậu. Tán cây không chạm nhau giúp lá khô nhanh và bệnh không bò sang.
Tưới bằng vòi sát gốc. Bình tưới có vòi dài hoặc tưới nhỏ giọt giữ lá khô.
Dọn lá rụng mỗi tuần. Năm phút quét dọn cắt đứt nguồn bào tử của tuần sau.
Tỉa cành trong tán. Cành mọc vào trong, cành chéo nhau làm tán bí. Tỉa sau mùa hoa để tán thoáng.
Cách ly cây mới mua. Đặt riêng hai ba tuần để chắc không có bệnh trước khi nhập vào nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Lá bị đốm có xanh lại được không?
Không. Phần lá đã chết vì nấm sẽ giữ nguyên vết. Cây hồi phục bằng cách ra lá mới sạch, nên mục tiêu là chặn bệnh lan chứ không phải làm lá cũ lành.
Phấn trắng có lau sạch được không?
Lau bằng khăn ẩm thì lớp bột mất đi trong vài ngày nhưng nấm vẫn còn trong lá và mọc lại. Cần kết hợp cắt lá nặng, cho cây thêm nắng và gió.
Cây sứ bị gỉ sắt có chết không?
Thường không chết, nhưng lá vàng rụng nhiều làm cây xơ xác và yếu đi. Ngắt lá có mụn, gom sạch lá rụng và đặt cây chỗ thoáng nắng giúp giảm bệnh rõ rệt.
Nấm trên lá cây có độc với người không?
Các bệnh nấm lá cây cảnh thông thường không gây bệnh cho người. Tuy vậy vẫn nên rửa tay sau khi cắt tỉa và để lá bệnh, thuốc men xa tầm tay trẻ nhỏ.
Tưới cây buổi trưa có sao không?
Tưới gốc buổi trưa không gây nấm, nhưng nước nóng trong ống và đất nóng có thể làm rễ bị sốc. Buổi sáng sớm vẫn là giờ tốt nhất vì lá kịp khô và cây có nước cho ngày nắng.
Làm sao phân biệt bệnh do nấm và do vi khuẩn?
Vết vi khuẩn thường sũng nước, mềm, lan rất nhanh và đôi khi có mùi; vết nấm thường khô hơn, có viền hoặc lớp bột, mụn. Khi không chắc, chụp ảnh rõ và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
