Người mới nên tỉa trước, uốn sau, và chỉ đụng dao kéo khi cây đang khoẻ, đang ra lá non. Dây uốn nên dùng dây nhôm, cỡ khoảng một phần ba đường kính cành, quấn chéo đều tay. Sau khi uốn, cứ một hai tuần kiểm tra một lần và tháo ngay khi dây bắt đầu căng vào vỏ.
Phần lớn cây hỏng dáng hoặc suy sau khi uốn tỉa không phải vì người làm vụng tay, mà vì làm sai lúc: uốn khi cây vừa thay chậu, tỉa mạnh khi cây đang yếu, hoặc quên dây trên cây suốt một mùa. Bài này nói về những thứ đó trước khi nói tới kỹ thuật.
Tỉa để giữ dáng và tỉa để tạo dáng khác nhau thế nào?
Tỉa giữ dáng là việc làm đều đặn quanh năm khi cây đang ra đọt. Đọt mới vươn dài, để nó ra thêm vài cặp lá cho cứng, rồi cắt lùi về còn một hai cặp lá gần cành. Việc này giữ tán gọn và khiến cành chia nhánh nhỏ dần. Với nhiều loài lá nhỏ, người chơi hay dùng kéo nhỏ cắt từng đọt chứ không xén đồng loạt như cắt hàng rào.
Tỉa tạo dáng là cắt bỏ hẳn một cành lớn, đổi ngọn, hoặc cắt ngắn một cành để nuôi lại. Việc này tạo vết thương lớn và đổi hẳn hình cây, nên chỉ làm vài lần trong năm, khi cây đủ khoẻ, và phải nghĩ kỹ trước khi cắt. Cành đã cắt không gắn lại được.
Một mẹo của người lâu năm: trước khi cắt một cành lớn, lấy băng giấy dán đánh dấu, hoặc lấy tay che nó đi rồi đứng xa nhìn vài ngày. Nếu sau vài ngày vẫn thấy thiếu nó cây đẹp hơn thì mới cắt.
Vết cắt cành lớn nên cắt sát và hơi lõm vào thân để khi liền, sẹo phẳng. Bôi keo liền sẹo lên mặt cắt giúp hạn chế mất nước và nấm xâm nhập. Đừng để lại cái mấu cụt, vì mấu sẽ khô và mục ngược vào.
Quấn dây một cành: các bước cho người mới
Tập trên một cành phụ ít quan trọng trước, hoặc trên cây rẻ tiền, rồi mới làm trên cành chính của cây đẹp.
- Tưới trước một ngày, không tưới ngay trước khi uốn. Cành hơi bớt căng nước thì dẻo hơn, ít nứt khi bẻ.
- Chọn cỡ dây. Dây nhôm dễ uốn, dễ tháo, hợp người mới. Cỡ dây thường khoảng một phần ba đường kính cành; dây yếu quá không giữ được, dây to quá dễ làm dập vỏ.
- Neo dây. Dây phải có điểm tựa: quấn qua thân hoặc nối sang một cành khác cùng độ to để hai cành giữ lẫn nhau. Dây không neo sẽ xoay tuột khi uốn.
- Quấn chéo khoảng 45 độ, đều tay. Vòng dây ôm sát vỏ nhưng không siết. Đi từ gốc cành ra ngọn, tránh đè lên đọt non và lá.
- Uốn từ từ, đỡ ở mặt ngoài chỗ cong. Đặt ngón cái ở mặt ngoài khúc cong để đỡ, uốn nhẹ nhiều lần thay vì một lần mạnh. Nghe tiếng rắc nhỏ là dừng.
- Đặt cây vào chỗ râm vài ngày. Cây vừa uốn nên tránh nắng gắt và gió mạnh, rồi đưa dần về chỗ cũ.
- Ghi lại ngày quấn dây. Một mẩu giấy dán dưới chậu hoặc ghi chú trên điện thoại giúp nhớ ngày kiểm tra.
Cành to, gỗ cứng không bẻ được bằng dây thì người làm cây dùng dây néo xuống chậu hoặc dụng cụ kẹp. Đó là việc nên xem người có kinh nghiệm làm vài lần trước khi tự thử.
Lúc nên uốn tỉa và lúc nên để yên
Nên làm khi cây đang ra lá non đều. Lúc này cây có sức để liền vết cắt và mọc lại. Cây đang đứng yên, lá xỉn là chưa nên.
Không uốn tỉa ngay sau khi thay chậu. Rễ vừa bị cắt, cây đang dồn sức ra rễ mới. Chờ cây ra đọt đều trở lại.
Không tỉa mạnh cây vừa mua về. Cây đang quen chỗ mới. Tỉa nhẹ đọt vượt thì được, cắt cành lớn thì đợi.
Tránh lúc nắng nóng gay gắt nhất. Vết cắt mất nước nhanh, cành uốn dễ khô. Nếu phải làm thì làm chiều mát và che nắng sau đó.
Mùa mưa kéo dài thì cẩn thận vết cắt lớn. Ẩm liên tục dễ làm vết cắt bị nấm. Vết lớn nên bôi keo và để chỗ có mái che.
Cây ra hoa, ra trái thì tính riêng. Với loài cho hoa như mai chiếu thuỷ, bông giấy, tỉa không đúng lúc là cắt mất nụ. Hỏi người bán loài đó ra hoa trên cành non hay cành già.
Cây đang bệnh thì chữa trước. Tỉa cây đang bị rệp, nấm chỉ làm nó yếu thêm. Xử lý xong, cây khoẻ lại mới tạo dáng.
Đừng tỉa mọi thứ trong một buổi. Chia việc ra nhiều đợt. Một lần cắt quá nhiều lá và cành có thể làm cây hụt hơi.
Những lỗi người mới hay mắc khi uốn tỉa
Quên tháo dây. Lỗi phổ biến nhất. Cây đang sinh trưởng mạnh có thể bị dây ăn vào vỏ chỉ sau vài tuần.
Tháo dây bằng cách gỡ ngược vòng. Gỡ xoắn ngược dễ bẻ gãy cành nhỏ. Dùng kìm cắt từng đoạn dây rồi rút ra.
Quấn dây đè lên lá và đọt non. Lá bị kẹp sẽ dập, đọt non bị gãy. Vén lá sang trước khi quấn.
Uốn một lần cho xong. Cành gỗ cứng cần nhiều đợt uốn, mỗi đợt một chút. Uốn mạnh một lần dễ nứt dọc thớ.
Cắt hết đọt cùng lúc. Cây mất quá nhiều lá trong một lần sẽ phải dùng dự trữ để ra lá lại, yếu đi rõ.
Để mấu cụt khi cắt cành. Mấu khô dần và mục vào thân. Cắt sát, hơi lõm, bôi keo.
Dùng kéo cùn, kéo bẩn. Kéo cùn làm dập mô, kéo bẩn mang mầm bệnh từ cây này sang cây khác. Lau kéo bằng cồn giữa các cây.
Bắt chước dáng trong ảnh không hợp loài. Mỗi loài có cách ra cành riêng. Ép một cây lá to vào dáng của cây lá kim thường không bền.
Theo dõi sau khi uốn: khi nào tháo dây?
Không có số ngày chung cho mọi cây. Cây lớn nhanh như sanh, si, khi đang mùa ra đọt có thể làm dây căng chỉ trong vài tuần. Cây lớn chậm hoặc gỗ cứng có khi giữ dây được lâu hơn nhiều. Vì vậy cách đúng là kiểm tra bằng mắt và tay, không phải đếm ngày.
Dấu hiệu cần tháo: vỏ hai bên vòng dây hơi phồng lên, ấn nhẹ dây không còn khe, hoặc thấy vệt hằn mờ khi kéo nhẹ dây ra một chút. Lúc này cành thường đã giữ được phần nào dáng mới.
Tháo xong mà cành bật về gần như cũ thì quấn lại, lần này lệch vòng dây so với vết cũ để không đè đúng chỗ đã bị ép. Đây là chuyện bình thường với cành gỗ cứng, cần vài lượt quấn mới giữ dáng.
Sau khi tháo dây, cho cây nghỉ, bón nhẹ và để cành tự cứng. Đừng tháo dây xong lại tỉa mạnh ngay, vì cây vừa trải qua cả một đợt bị ép.
Câu hỏi thường gặp
Uốn bonsai dùng dây nhôm hay dây đồng?
Người mới nên dùng dây nhôm vì mềm, dễ uốn, dễ tháo và ít làm dập vỏ. Dây đồng giữ dáng chắc hơn với cùng cỡ dây nhưng cứng tay, thường được người có kinh nghiệm dùng cho cành gỗ cứng.
Bao lâu thì tháo dây uốn bonsai?
Tuỳ loài và mùa, không đếm theo ngày. Kiểm tra mỗi một hai tuần, thấy vỏ hai bên dây bắt đầu phồng hoặc dây hết khe là tháo.
Có nên vặt hết lá bonsai để ra lá nhỏ?
Vặt lá là kỹ thuật dành cho cây rất khoẻ của một số loài, làm sai dễ khiến cây suy. Người mới chưa nên thử khi chưa giữ cây ổn định được vài năm.
Cắt cành lớn bonsai có cần bôi keo?
Nên bôi keo liền sẹo cho vết cắt lớn để hạn chế mất nước và nấm. Vết cắt đọt nhỏ thì thường không cần.
Cây bonsai vừa uốn bị héo lá có sao không?
Vài lá héo ở cành vừa uốn có thể do vỏ bị nứt hoặc dây quấn quá chặt, làm nhựa đi khó. Nới hoặc tháo dây chỗ đó, đưa cây vào chỗ râm và theo dõi; nếu cả cành khô dần thì cành đã bị tổn thương bên trong.
