Rệp sáp là những đốm trắng như bông gòn hoặc bột phấn bám ở nách lá, kẽ cành, mặt dưới lá và cả quanh rễ. Phát hiện sớm thì xử lý bằng tay là đủ: lau từng cụm bằng tăm bông nhúng cồn, xịt nước rửa trôi, cắt bỏ đoạn cành bị bám dày, rồi soi lại mỗi tuần trong một tháng vì trứng nở lứa sau.
Cái khó của rệp sáp không nằm ở chỗ diệt, mà ở chỗ nhìn thấy. Một cây sứ hay một chậu sen đá có thể mang rệp từ vựa về mà chủ không biết, vì chúng trốn trong kẽ lá, dưới lớp vỏ bầu, hoặc ngay sát gốc. Tới khi thấy lá rủ, ngọn còi, kiến bò lên xuống thì đàn rệp đã thành ổ.
Bài này đi theo đúng thứ tự người trồng nên làm: nhận cho đúng, xử lý tay trước, rồi mới tính chuyện khác.
Rệp sáp trông như thế nào, hay trốn ở đâu?
Nhìn bằng mắt thường, rệp sáp là con côn trùng nhỏ, thân mềm, phủ một lớp sáp trắng như bột. Lúc còn ít, chúng chỉ là vài chấm trắng cỡ hạt gạo vỡ, dễ nhầm với bụi vôi hay vết nước khô. Lúc thành ổ, chúng tụ lại thành mảng như bông gòn ẩm, đó thường là túi trứng.
Chỗ trốn quen thuộc là nách lá, chỗ cuống lá gặp thân, kẽ giữa hai cành, mặt dưới lá dọc gân chính, và các nụ hoa còn non. Với sen đá, xương rồng, chúng chui vào giữa hoa thị, nơi nước tưới không chạm tới. Với sứ, mai, dâm bụt, mãng cầu trồng chậu, chúng bám ở đầu cành non, chỗ nhựa ngọt nhất.
Có một loại người trồng hay bỏ sót là rệp sáp rễ. Cây trong chậu còi cọc, tưới đủ mà vẫn héo nhẹ giữa trưa, lá nhỏ dần, nhưng soi lá không thấy gì. Rút bầu ra mới thấy quanh rễ và thành chậu có những đốm trắng như mốc, bóp nhẹ thì ra chấm nhỏ bò được. Nhiều người tưởng đó là nấm mốc rồi để yên.
Một dấu hiệu gián tiếp rất đáng tin là kiến. Rệp sáp hút nhựa và thải ra chất ngọt dính, kiến tìm tới để ăn và còn tha rệp sang chỗ mới. Thấy kiến đi thành đường lên một cây cụ thể, lá dính tay, hoặc lá phủ lớp đen như muội than (nấm bồ hóng mọc trên chất ngọt), hãy soi kỹ cây đó trước tiên.
Xử lý rệp sáp bằng tay theo thứ tự nào?
Thứ tự dưới đây đi từ nhẹ tới mạnh. Phần lớn cây trong nhà, ban công dừng ở bước ba hoặc bốn là sạch.
- Tách cây ra riêng. Đưa chậu ra khỏi nhóm cây, đặt chỗ có bóng râm sáng. Rệp non bò được và bị gió, kiến mang đi, để chung là lây cả kệ.
- Cắt bỏ phần bám dày. Cành non, nụ hoa, lá đã bị phủ kín bông trắng thì cắt hẳn, cho vào túi buộc kín rồi bỏ đi, đừng vứt xuống chậu khác hay đống lá ủ.
- Xịt nước rửa. Dùng vòi sen hoặc bình xịt tia mạnh, rửa nghiêng cây để nước cuốn rệp xuống chứ không đọng vào gốc. Che mặt đất trong chậu bằng túi ni lông khi rửa.
- Lau từng cụm còn sót. Tăm bông nhúng cồn y tế, chấm thẳng vào từng cụm rệp ở nách lá, kẽ cành. Cồn làm tan lớp sáp, rệp chết nhanh. Thử trước trên một lá, chờ một ngày xem lá có cháy không rồi mới lau cả cây.
- Rửa nước xà phòng loãng nếu rệp nhiều. Pha thật loãng xà phòng rửa tay không mùi với nước, xịt kỹ nách lá và mặt dưới lá, sau vài giờ xịt lại nước sạch. Cũng thử trên một lá trước, cây lá mỏng dễ bị rát.
- Kiểm tra rễ. Nếu cây còi mà thân lá sạch, rút bầu ra soi. Rễ có mốc trắng thì rũ bớt đất cũ, rửa rễ, cắt rễ đen, trồng lại vào giá thể mới và chậu đã cọ sạch.
- Lặp lại mỗi tuần. Túi trứng nằm trong lớp sáp nên một lần lau hiếm khi hết. Soi và lau lại sau năm tới bảy ngày, làm liền ba đến bốn lần.
Thuốc bảo vệ thực vật chỉ nên tính tới khi đã làm đủ các bước trên mà rệp vẫn quay lại dày. Khi đó mang lá mẫu đi hỏi cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật ở địa phương, đọc kỹ nhãn, đúng liều, và không phun lúc cây đang nở hoa có ong bướm tới.
Những sai lầm khiến rệp sáp quay lại mãi
Chỉ lau chỗ nhìn thấy. Rệp ở mặt trên lá chỉ là phần nổi. Phần lớn ở kẽ cành, nách lá, mặt dưới lá và dưới lớp vỏ cây, phải xoay chậu, lật từng lá mới thấy.
Quên cái chậu và cái đĩa lót. Rệp bò xuống trú ở vành chậu, khe đĩa lót, chân kệ. Cây sạch rồi mà chậu cũ còn rệp là chỉ vài tuần sau lại có.
Để yên đường kiến. Kiến chăm và mang rệp đi. Không cắt đường kiến thì rệp được chuyển từ cây này sang cây kia rất đều tay.
Bón đạm thật nhiều cho cây mau lại sức. Đọt non mềm mọng nước là thứ rệp thích nhất. Đang có rệp thì bón nhẹ tay, đợi cây sạch rồi mới bón lại bình thường.
Đem cây mới mua đặt ngay giữa vườn. Rất nhiều ổ rệp đi vào nhà theo một chậu cây mới. Cây mới nên đứng riêng vài tuần, soi kỹ trước khi cho nhập đàn.
Phun thuốc mạnh ngay từ đầu. Lớp sáp làm nhiều loại thuốc khó ngấm, trong khi thuốc lại giết luôn bọ rùa, ong ký sinh là kẻ thù tự nhiên của rệp. Phun sớm, phun nặng mà không làm sạch tay trước thì hay thấy rệp bùng lại.
Lau cồn giữa trưa nắng. Cồn bay hơi nhanh làm lá non rát và cháy mép. Lau lúc chiều mát hoặc với cây đang ở trong bóng râm.
Tiếc cành bị nặng. Một cành phủ kín bông trắng gần như không cứu được nữa và là nguồn trứng cho cả cây. Cắt bỏ sớm thì cây ra cành mới nhanh hơn ngồi lau.
Cây nào hay bị, mùa nào rệp bùng?
Những cây có nhựa ngọt, cành non mềm và hay được bón nhiều thường bị trước: sứ, dâm bụt, mai, các loại cây ăn trái trồng chậu làm cảnh, cây lá màu trong nhà. Sen đá và xương rồng bị nhiều vì hình dáng có sẵn chỗ trốn và người trồng ít khi soi kỹ.
Rệp sáp phát triển mạnh khi trời khô nóng, cây đứng chỗ bí gió, và trong nhà máy lạnh nơi thiếu thiên địch. Mùa mưa nhiều người thấy rệp giảm nhưng thật ra chúng rút vào kẽ lá và xuống rễ, chờ hửng nắng là nổi lên.
Ở vựa cây, rệp đôi khi được che bằng cách rửa sạch lá trước khi bán hoặc phun cho lá bóng. Lúc chọn cây, đừng chỉ nhìn mặt trên lá: lật vài lá dưới, nhìn vào nách lá, và nếu được, hỏi người bán cho xem cổ rễ. Cây có kiến bò lên ngay tại vựa là dấu hiệu nên chọn cây khác.
Cây đã khoẻ lại sau một đợt rệp nên được để nơi thoáng hơn chỗ cũ, tưới đều nhưng không sũng, và có lịch soi lá mỗi tuần. Mười phút xoay chậu mỗi cuối tuần rẻ hơn rất nhiều so với một tháng ngồi lau.
Mẹo làm việc cho gọn khi cây nhiều
Soi theo vòng. Mỗi tuần soi một nhóm cây cố định, đừng soi ngẫu nhiên. Nhờ vậy cây nào cũng được nhìn kỹ ít nhất một lần mỗi tháng.
Đánh dấu cây đang chữa. Buộc một sợi dây màu vào chậu đang xử lý để nhớ ngày lau lần sau và không nhầm với cây sạch.
Dùng găng tay riêng. Sau khi lau cây có rệp, rửa tay hoặc thay găng rồi mới động vào cây khác.
Lau cả dụng cụ. Kéo, xẻng nhỏ, bình xịt dùng cho cây bệnh nên lau cồn trước khi đem sang cây khác.
Rửa sạch kệ và chân chậu. Lau kệ bằng nước xà phòng trong lần xử lý đầu tiên để không còn rệp trú ở khe gỗ, khe sắt.
Chụp ảnh trước và sau. Chụp nách lá cùng một chỗ sau mỗi lần lau. So ảnh là biết rệp đang giảm hay đang quay lại, không phải đoán.
Ghi ngày vào điện thoại. Một lời nhắc sau năm ngày giúp không bỏ quên lần lau thứ hai, lần quan trọng nhất vì trứng vừa nở.
Giữ một cây mồi. Nếu nhà có một cây rất hay bị rệp, soi cây đó trước. Rệp xuất hiện ở đó là lúc nên soi cả kệ.
Câu hỏi thường gặp
Rệp sáp có tự hết không?
Hiếm khi. Khi trời mưa hoặc cây được rửa, số rệp nhìn thấy giảm nhưng túi trứng và rệp ở rễ vẫn còn. Không xử lý thì đàn rệp thường quay lại lúc trời khô.
Lau cồn có làm chết cây không?
Cồn chấm đúng vào cụm rệp thường không hại cây khoẻ, nhưng lá non, lá mỏng có thể bị rát. Thử trên một lá trước, lau lúc chiều mát và tránh đổ cồn tràn xuống đất.
Rệp sáp có lây sang người hay thú cưng không?
Rệp sáp chỉ sống trên cây, không cắn người hay thú. Điều cần lưu ý là các thứ dùng để diệt chúng, nhất là thuốc, phải để xa tầm tay trẻ nhỏ và vật nuôi.
Vì sao lá cây có lớp đen như muội?
Đó thường là nấm bồ hóng mọc trên chất ngọt do rệp hoặc côn trùng chích hút thải ra. Diệt rệp xong thì lau lớp đen bằng khăn ẩm, lá sẽ dần sạch và quang hợp lại bình thường.
Rệp sáp ở rễ xử lý thế nào?
Rút cây khỏi chậu, rũ bỏ phần lớn đất cũ, rửa rễ dưới vòi nước và cắt bỏ rễ thối. Trồng lại bằng giá thể mới vào chậu đã cọ sạch, đặt riêng và kiểm lại sau vài tuần.
Mua cây về thấy vài chấm trắng có nên trả lại?
Nếu chỉ vài chấm, lau sạch ngay và cách ly là đủ. Nếu cả cây phủ trắng, rễ cũng có mốc trắng, nên báo người bán vì cây đã nhiễm nặng từ trước.
