Cây bonsai mua về cần vài tuần để quen chỗ mới: đặt nơi sáng dịu, tưới theo độ ẩm của bầu đất, chưa bón phân, chưa tỉa mạnh, tuyệt đối chưa thay chậu. Sau đó chăm theo nhịp sinh trưởng của cây, không theo lịch cứng. Khi cây có dấu hiệu suy, kiểm rễ, nắng và nước theo đúng thứ tự trước khi nghĩ tới chuyện mua thuốc.
Phần lớn bonsai chết trong năm đầu không chết vì bệnh hiếm. Chúng chết vì những việc rất thường: đổi chỗ đột ngột, tưới theo thói quen thay vì theo cây, bón phân để "cứu" một cây đang hỏng rễ, hoặc người chăm làm quá nhiều việc cùng một lúc.
Bài này đi theo thứ tự thời gian: ba mươi ngày đầu, rồi một năm với những mùa khác nhau, rồi những lúc cây có vấn đề. Mỗi phần có lý do đằng sau lời khuyên, để khi gặp tình huống không có trong bài, người chăm vẫn tự suy ra được.
Tuần đầu tiên: cây đang trải qua những gì?
Một cây ở vựa đã quen với một chỗ: một lượng nắng, một kiểu gió, một nhịp tưới, có khi một hệ thống tưới phun tự động. Mang về nhà, cùng lúc mọi thứ đổi. Cây phản ứng bằng cách điều chỉnh lá: lá quen nắng gặp bóng sẽ rụng bớt để ra lá mới mỏng hơn, lá quen bóng gặp nắng gắt sẽ cháy mép.
Rụng vài lá trong hai tuần đầu là bình thường, nhất là với sanh, si, mai chiếu thuỷ. Điều cần tránh là phản ứng thái quá: thấy lá rụng là tưới thêm, bón thêm, đổi chỗ thêm. Mỗi thay đổi mới lại bắt cây điều chỉnh từ đầu.
Cây vừa được sang chậu đẹp để bán thì còn mang thêm cú sốc cắt rễ. Nếu khi mua đã soi thấy đất mặt mới tinh, rêu dán mới, cây lắc trong chậu, như những dấu hiệu nêu trong bài nhận ra cây thế làm ẩu, hãy chăm cây như một cây vừa thay chậu: chỗ râm hơn, kín gió hơn, tưới cẩn thận hơn.
Một thói quen nhỏ có ích: chụp ảnh cây ngày mang về, từ cùng một góc, rồi mỗi tuần chụp lại. Mắt người quen nhìn hằng ngày rất khó thấy cây đang thưa đi hay dày lên; so ảnh thì thấy ngay.
Ba mươi ngày đầu: làm gì, theo thứ tự nào
Các bước này áp dụng cho hầu hết cây thế mua ở vựa. Cây đã quen trong nhà ở nơi bán thì có thể rút ngắn.
- Ngày đầu: đặt chỗ sáng dịu, kín gió. Nếu chỗ đặt lâu dài là nắng gắt, chưa đưa ra ngay. Đặt chỗ có nắng sáng hoặc ánh sáng tán xạ trước.
- Ngày đầu: kiểm tra bầu đất. Ấn ngón tay xuống mặt đất, nhấc thử chậu để nhớ cảm giác nặng nhẹ khi đất ẩm. Đây là thước đo tưới sau này.
- Tuần đầu: tưới khi mặt đất bắt đầu khô. Tưới chậm, đẫm, tới khi nước chảy ra lỗ thoát. Không tưới theo giờ cố định.
- Tuần đầu: soi lá và mặt dưới lá. Cây từ vựa có thể mang theo rệp, nhện đỏ. Để cây tách khỏi các cây khác trong nhà một thời gian.
- Tuần thứ hai, thứ ba: đưa dần ra chỗ đặt chính. Mỗi vài ngày cho nhận thêm một chút nắng. Thấy lá cháy mép thì lùi lại một bước.
- Tuần thứ ba trở đi: tỉa nhẹ đọt vượt nếu cây ra đọt khoẻ. Chưa cắt cành lớn, chưa uốn dây mới. Kiểm tra dây cũ nếu cây đang có dây.
- Khoảng cuối tháng: bón nhẹ nếu cây ra lá non đều. Bắt đầu với lượng ít hơn hướng dẫn. Cây chưa ra đọt thì chưa bón.
Nếu sau một tháng cây vẫn không ra đọt mới, lá vẫn rụng dần, chuyển sang phần đọc dấu hiệu suy ở dưới.
Lịch việc theo nhịp sinh trưởng trong năm
Không dùng tháng cố định, vì nhịp mùa khác nhau giữa miền Bắc, miền Nam và vùng cao. Hãy đọc theo dấu hiệu ở cây và thời tiết nơi mình ở.
| Giai đoạn | Dấu hiệu ở cây, thời tiết | Việc nên làm | Việc nên tránh |
|---|---|---|---|
| Cây bắt đầu đợt ra lá mạnh | Chồi nhú nhiều, thời tiết ấm lên hoặc mưa đầu mùa | Thời điểm tốt để thay chậu, cắt rễ, cắt cành lớn | Để quá muộn khi chồi đã dài |
| Giữa mùa sinh trưởng | Đọt dài nhanh, lá xanh đậm | Tỉa đọt đều, uốn dây, bón đều tay | Quên kiểm tra dây; bón dồn một lần |
| Nắng nóng cao điểm | Chậu khô nhanh, lá rũ trưa | Tưới kỹ, che bớt nắng chiều, khay sỏi giữ ẩm | Thay chậu, cắt rễ, tỉa mạnh |
| Mưa dầm kéo dài | Đất lâu khô, rêu mốc, vết cắt ẩm | Kê chậu cao, che mưa cho loài ưa khô, soi nấm | Tưới theo thói quen; cắt cành lớn |
| Mùa lạnh (miền Bắc) | Cây chậm lại, có loài rụng lá | Giảm tưới, ngừng bón, che gió lạnh | Tỉa mạnh, thay chậu, bón để "kích" |
| Trước mùa hoa của loài cho hoa | Nụ hình thành trên cành | Hỏi rõ loài ra hoa trên cành non hay già để tỉa đúng | Tỉa mất cành mang nụ |
Một cây có thể đi qua các giai đoạn này không trùng với cây bên cạnh. Cây vừa mua, vừa thay chậu, vừa bị bệnh thì bỏ qua các việc mạnh trong bảng.
Tưới: việc làm chết nhiều bonsai nhất
Chậu bonsai nông và giá thể thoát nhanh, nên nước tưới đi qua rất nhanh và chậu khô rất nhanh. Hai kiểu sai phổ biến đứng ở hai đầu: người bận quên tưới, cây khô rễ; người chăm quá tưới liên tục khi đất còn ướt, rễ thiếu khí và thối dần.
Cách đúng là tưới theo cây chứ không theo giờ. Ấn tay vào mặt đất, nhấc chậu, nhìn màu đất. Khi lớp mặt bắt đầu khô và chậu nhẹ đi, tưới chậm, đẫm, tới khi nước chảy ra lỗ thoát. Tưới một lần cho đẫm tốt hơn nhiều lần tưới ướt mặt.
Mùa nắng nóng, chậu nhỏ ở ban công gió có thể cần tưới hai lần một ngày. Mùa mưa dầm, có khi vài ngày không cần tưới. Trong cùng một ngày, chậu ở mép ban công khô nhanh hơn chậu sát tường. Chính vì vậy không lịch tưới nào đúng cho mọi chậu.
Nếu buộc phải đi vắng, đừng tưới thật nhiều trước khi đi để "dự trữ"; giá thể thoát nước sẽ không giữ được, còn đất bí thì úng. Gom cây vào chỗ râm, đặt trên khay sỏi có nước, nhờ người tưới với chỉ dẫn cụ thể là cách chắc hơn.
Bón phân: ít, đều và đúng lúc
Chỉ bón khi cây đang ra lá khoẻ. Phân là thức ăn cho cây đang lớn, không phải thuốc cho cây đang ốm. Cây suy vì rễ hỏng mà bón thêm là đẩy nó nhanh hơn tới chết.
Ít mà đều tốt hơn nhiều một lần. Chậu nhỏ, đất ít, phân dồn lại dễ làm cháy đầu rễ. Bón lượng nhỏ, cách quãng đều trong mùa sinh trưởng.
Phân hữu cơ hoai và phân tan chậm dễ dùng cho người mới. Chúng nhả từ từ nên ít rủi ro cháy rễ. Phân tưới pha nước tác dụng nhanh nhưng cần pha đúng và không tưới lúc đất khô.
Đọc nhãn và dùng ít hơn hướng dẫn một chút. Hướng dẫn thường viết cho cây trồng đất hoặc chậu lớn. Bonsai trong chậu nông nên bắt đầu thấp hơn.
Ngừng bón sau khi thay chậu. Chờ cây ra đọt mới đều rồi mới bón lại.
Giảm hoặc ngừng khi cây nghỉ. Mùa lạnh ở miền Bắc hoặc khi cây đứng yên, không ra đọt, thì không bón.
Cây cho hoa cần cân đối hơn. Bón quá nhiều đạm, cây ra lá xanh tốt mà ít hoa. Hỏi người bán loài đó thường bón thế nào trước mùa hoa.
Đặt phân viên cách xa gốc. Phân đặt sát thân dễ làm thối vỏ và cháy rễ ở gốc. Rải phía mép chậu.
Đọc dấu hiệu cây đang suy
Lá vàng từ trong tán ra, lá ngoài vẫn xanh. Thường là thiếu sáng cho phần trong tán, hoặc tán quá dày. Tỉa thưa và tăng sáng.
Lá rụng loạt khi còn xanh. Thường do sốc: đổi chỗ, gió máy lạnh, tưới lạnh đột ngột. Giữ cây ổn định và chờ.
Đọt non héo, cong xuống dù đất ẩm. Dấu hiệu đáng lo: rễ có thể đang thối. Nhấc cây xem rễ.
Mép lá cháy nâu, giòn. Thường do nắng gắt đột ngột, thiếu nước hoặc phân quá đậm làm cháy rễ.
Rễ đen, mềm, có mùi hôi. Thối rễ do úng. Đây là ca phải xử lý rễ, không phải bón hay phun.
Mặt dưới lá có chấm li ti, mạng tơ mảnh. Có thể là nhện đỏ, hay gặp khi trời khô nóng. Rửa lá bằng nước, tách cây khỏi cây khác.
Có cục trắng như bông hoặc vảy nhỏ bám cành. Thường là rệp sáp, rệp vảy. Ít thì lau bằng tăm bông, nhiều thì hỏi người có chuyên môn.
Cành khô dần từ đầu vào. Có thể do dây kẽm siết, vết thương cũ hoặc rễ phía đó hỏng. Lần ngược từ cành về gốc để tìm.
Thứ tự cứu một cây đang suy
Khi cây có vấn đề, bản năng là làm nhiều thứ cùng lúc. Đi theo thứ tự này để không làm hại thêm.
- Dừng mọi việc mạnh. Ngừng bón, ngừng tỉa, ngừng uốn. Tháo dây nếu dây đang siết.
- Kiểm tra rễ. Nhấc nhẹ cây khỏi chậu. Rễ trắng, chắc là rễ ổn; rễ đen, nhũn, hôi là thối.
- Nếu rễ thối: cắt bỏ phần hỏng, trồng lại giá thể thoát nước sạch. Làm theo các bước sang chậu trong bài thay chậu, cắt rễ bonsai, nhưng chỉ bỏ rễ hỏng, không cắt rễ khoẻ.
- Nếu rễ ổn: xét nắng và nước. Cây có đang thiếu sáng, bị nắng đột ngột, bị khô hay úng không. Điều chỉnh một yếu tố mỗi lần.
- Soi sâu bệnh. Mặt dưới lá, nách lá, kẽ vỏ. Xử lý thủ công trước: rửa nước, lau, cắt bỏ phần bị nặng.
- Đặt cây vào chỗ hồi sức. Sáng dịu, kín gió, tăng ẩm quanh lá bằng khay sỏi. Theo dõi đọt mới.
- Chờ. Cây hồi cần vài tuần tới vài tháng. Ra đọt mới đều mới là dấu hiệu đã qua cơn.
Khi cây đã hồi, quay lại tỉa và tạo dáng thì làm từng chút một. Bài uốn dây, tỉa cành bonsai cho người mới có phần lúc nên và không nên uốn tỉa.
Hai tình huống hay gặp
Cây sanh mua dịp Tết, rụng lá sau khi chưng. Cây được chưng trong phòng khách kín suốt mấy ngày Tết, nhiều người tới lui, điều hoà bật cả ngày. Hết Tết, lá rụng gần nửa. Phần lớn trường hợp đây là sốc thiếu sáng và khô, không phải bệnh. Đưa cây ra chỗ sáng dịu, tưới theo bầu đất, không bón, không tỉa. Sanh hồi rất khoẻ, thường bung lá mới sau vài tuần. Sai lầm hay gặp là tưới phân để "cứu", làm cây vốn đang thiếu rễ hoạt động lại bị cháy rễ.
Cây linh sam đọt khô sau những tuần mưa dầm. Chậu đặt ở chỗ hứng mưa, đất không lúc nào khô, đọt non héo dần từ ngọn. Nhấc lên thấy rễ ngoài thâm đen. Đây là úng rễ. Cách xử lý là đưa cây vào chỗ có mái che, bỏ phần rễ hỏng, trồng lại giá thể thoát nhanh, và chờ. Lần sau, khi trời vào mưa dầm, kê chậu lên cao và che cho cây.
Hai tình huống trái ngược nhau, một khô một úng, nhưng chung một bài học: dấu hiệu trên lá giống nhau trong khi nguyên nhân ở rễ thì ngược hẳn. Đó là lý do bước kiểm rễ luôn đứng trước mọi quyết định khác.
Cả hai cũng chung một điểm nữa: người chăm làm nhiều hơn mức cần. Với cây đang suy, ít can thiệp thường tốt hơn nhiều can thiệp.
Sai lầm thường gặp khi chăm bonsai trong năm đầu
Tưới theo giờ, không theo đất. Mỗi chậu, mỗi mùa khô nhanh chậm khác nhau. Kiểm tra trước khi tưới.
Thay chậu ngay khi mua về. Dồn hai cú sốc vào cùng một lúc. Chờ ít nhất một mùa.
Bón phân cho cây đang yếu. Phân không cứu được rễ hỏng, còn làm hỏng thêm.
Đổi chỗ liên tục. Cây cần vài tuần để quen ánh sáng mới. Đổi liên tục là bắt nó quen lại mãi.
Để cây trong nhà lâu ngày. Phần lớn bonsai là cây ngoài trời; trong nhà chỉ nên trưng ngắn ngày.
Phun thuốc khi chưa biết bệnh gì. Phun nhầm vừa tốn vừa hại cây và người. Xác định trước, ưu tiên cách thủ công.
Quên dây kẽm trên cây. Dây hằn vào vỏ để lại sẹo lâu dài. Ghi ngày quấn và kiểm tra đều.
Làm mọi thứ trong một ngày nghỉ. Tỉa, uốn, thay chậu, bón trong một buổi là quá sức cây. Chia việc ra nhiều tuần.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Khi cây suy mà đã kiểm rễ, nắng, nước vẫn không ra. Mang ảnh rõ lá, cành, rễ tới hỏi người chơi lâu năm hoặc vựa nơi mua cây.
Khi có sâu bệnh lạ hoặc lan sang nhiều cây. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông về cách xử lý an toàn; đọc kỹ nhãn nếu buộc phải dùng thuốc, và không phun khi có trẻ nhỏ, thú cưng gần đó.
Khi cây có giá trị lớn cần thay chậu hoặc cắt cành chính. Nhờ nghệ nhân hoặc người có kinh nghiệm làm cùng, ít nhất là lần đầu.
Khi trẻ nhỏ hoặc thú cưng ăn phải lá, nhựa, phân bón. Gọi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y ngay, mang theo mẫu cây hoặc bao bì phân.
Khi muốn bán lại hoặc định giá cây. Giá cây thế phụ thuộc nhiều yếu tố khó tự đánh giá. Hỏi vài người trong giới chơi, đừng tin một nguồn.
Khi người bán đề nghị thuốc "cứu cây" giá cao. Đây là chiêu gieo lo rồi bán giải pháp quen thuộc. Kiểm rễ, nắng, nước trước; hỏi thêm người thứ hai.
Khi cây là kỷ vật trong nhà. Cây có giá trị tình cảm thì đừng thử nghiệm. Hỏi trước, làm sau.
Câu hỏi thường gặp
Bonsai mới mua về bao lâu thì quen chỗ?
Thường cần vài tuần, tuỳ loài và độ chênh giữa chỗ ở vựa với chỗ mới. Dấu hiệu đã quen là cây ra đọt non đều và không còn rụng lá loạt.
Bonsai bao lâu tưới một lần?
Không có lịch chung. Tưới khi mặt đất bắt đầu khô và chậu nhẹ đi, tưới đẫm tới khi nước chảy ra lỗ thoát. Mùa nắng có khi cần tưới hai lần một ngày, mùa mưa có khi vài ngày không cần.
Bonsai rụng hết lá có còn cứu được không?
Nếu cành còn dẻo và cạo nhẹ vỏ thấy xanh, cây vẫn có thể ra lại. Kiểm tra rễ, đưa cây vào chỗ sáng dịu, không bón, và chờ vài tuần.
Mùa đông có cần bón phân cho bonsai?
Với cây đang nghỉ, chậm lại trong mùa lạnh thì không nên bón. Bón trở lại khi cây bắt đầu ra lá mới.
Có cần phun thuốc định kỳ cho bonsai?
Không nên phun định kỳ khi cây không có bệnh. Soi lá thường xuyên, xử lý thủ công khi mới thấy, và chỉ dùng thuốc khi đã biết đúng bệnh theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
Bonsai để ngoài mưa có sao không?
Mưa ngắn thì tốt cho cây, nhưng mưa dầm nhiều ngày dễ làm úng rễ và nấm, nhất là với loài ưa khô. Kê chậu cao và che cho cây khi mưa kéo dài.
