Người mới chơi bonsai ở Việt Nam nên bắt đầu với loài lớn nhanh, chịu cắt tỉa và chịu được sai sót: sanh, si, mai chiếu thuỷ, linh sam là những cái tên quen thuộc nhất. Loài chậm lớn, kén nắng như tùng la hán hay những cây gốc cổ nên để dành cho lúc đã giữ cây sống ổn được vài năm. Và trước khi chọn dáng, hãy chọn loài theo chỗ đặt và khí hậu nơi mình sống.
Lý do rất thực tế: dáng có thể sửa trong vài năm, nhưng loài không hợp chỗ thì cây suy mãi mà không ai biết vì sao. Một cây tùng đẹp trên bàn làm việc trong phòng kín sẽ chết dần; một cây sanh bình thường ngoài ban công nắng có thể sống khoẻ hàng chục năm.
Bài này so sánh những loài hay gặp ở vựa, đặt chúng vào khí hậu ba miền, rồi đi qua các bước chọn, vài tình huống cụ thể và những sai lầm hay gặp. Tên khoa học chỉ ghi khi chắc chắn; tên gọi dân gian có khi khác nhau giữa các vùng, nên khi mua hãy chỉ tận cây mà hỏi.
Vì sao nên chọn loài trước, chọn dáng sau?
Ở vựa, mắt người mua bị kéo về phía dáng: cây nào thân vặn, rễ nổi, tán tầng là thấy thích. Rất ít người hỏi câu đầu tiên là "loài này cần mấy giờ nắng, chịu khô được bao lâu". Thế nhưng loài quyết định gần như toàn bộ công chăm hằng ngày.
Loài quyết định cây cần bao nhiêu nắng, uống bao nhiêu nước, chịu cắt tới đâu, vết thương liền nhanh hay chậm, lá nhỏ được tới đâu, có ra hoa ra trái không. Một người đi làm cả ngày, nhà ở căn hộ có ban công nhỏ, sẽ có một danh sách loài phù hợp rất khác với người về hưu có sân thượng rộng.
Loài cũng quyết định tốc độ học. Loài lớn nhanh cho mình thấy kết quả của mỗi lần tỉa sau vài tuần, nên học nhanh, và sai thì cây sửa lại được. Loài lớn chậm thì một lần cắt sai phải chờ vài năm. Người mới học trên loài nhanh là tự cho mình nhiều lần thử hơn.
Cuối cùng, loài quyết định cách soi khi mua. Cây họ đa ra mầm rất dễ nên phôi hay "ra đọt giả"; cây lá kim thì lá vẫn xanh vài tuần sau khi rễ đã hỏng. Đọc thêm phần soi phôi trong bài mua phôi bonsai hay cây thế thành phẩm để thấy cùng một mầm non mà ý nghĩa khác nhau thế nào.
Bảng so sánh các loài hay gặp ở vựa
Bảng dưới mô tả theo kinh nghiệm chung của người chơi; từng cây cụ thể còn tuỳ tuổi, cách nuôi trước đó và chỗ đặt. Cột "độ dễ" là cho người mới, không phải cho người đã chơi lâu.
| Loài | Tính cây | Nhu cầu nắng | Độ dễ cho người mới | Chỗ cần soi khi mua |
|---|---|---|---|---|
| Sanh, si (họ đa) | Lớn nhanh, ra rễ khí, chịu cắt, liền sẹo nhanh; có nhựa mủ trắng | Nắng tốt; chịu bóng khá hơn nhiều loài | Dễ | Phôi hay ra đọt giả; dây kẽm dễ hằn vì lớn nhanh |
| Mai chiếu thuỷ | Lá nhỏ, hoa trắng li ti thơm, ưa ẩm | Cần nắng để ra hoa | Khá dễ | Tán dày dễ rụng lá trong; cây ở trong nhà lâu ít hoa |
| Linh sam | Lá nhỏ, gỗ cứng, lớn chậm hơn sanh, chịu khô khá | Ưa nắng | Khá dễ | Cành gỗ cứng khó uốn, dáng thường tạo bằng cắt tỉa |
| Me | Lá kép nhỏ, gỗ cứng, chịu nắng hạn | Ưa nắng nhiều | Trung bình | Lá cụp và rụng khi thiếu sáng; vỏ già mới có giá |
| Khế | Lá kép, ra hoa tím hồng và trái | Ưa nắng | Trung bình | Lá rụng khi đổi chỗ đột ngột; hỏi cây đã từng ra hoa trong chậu chưa |
| Bông giấy | Chịu nắng hạn, có gai, hoa nhiều màu | Nắng càng nhiều càng nhiều hoa | Khá dễ nếu có nắng | Cành dễ gãy khi uốn; tưới quá nhiều thì ra lá ít hoa |
| Duối | Lá nhỏ, nhám, lớn chậm, sống dai | Ưa nắng, chịu bóng nhẹ | Trung bình | Gốc cổ có giá cao; dễ gặp phôi bứng còn non rễ |
| Tùng la hán | Lá kim dẹt, lớn chậm, sống lâu | Ưa nắng, thoáng | Khó hơn | Lá còn xanh khi rễ đã yếu; giá tăng mạnh theo tuổi |
| Nguyệt quế, kim quýt | Cây cho hoa thơm hoặc trái, lá bóng | Cần nắng để hoa trái | Trung bình | Hay bị rệp sáp, rệp vảy; soi mặt dưới lá |
Tên gọi như "si", "sanh", "đa" có khi được dùng lẫn cho các loài họ đa khác nhau tuỳ vùng. Điều đó không quan trọng bằng việc cây trước mặt có khoẻ không, hợp chỗ mình không.
Khí hậu ba miền và chỗ đặt trong nhà mình
Miền Bắc có mùa đông lạnh và nồm ẩm. Nhiều loài nhiệt đới như mai chiếu thuỷ, sanh sẽ chậm lại, ra ít lá, có khi rụng lá trong những đợt rét. Đó là nhịp tự nhiên, không phải bệnh. Việc cần làm là giảm tưới, ngừng bón, che gió bấc, và không cắt tỉa mạnh vào lúc cây đang nghỉ. Đợt nồm thì lo nấm và rêu mốc trên vỏ, cần thông thoáng hơn là che kín.
Miền Nam nóng quanh năm, chia mùa mưa và mùa khô. Cây gần như sinh trưởng liên tục, nên tưới, tỉa, kiểm tra dây phải đều tay hơn. Mùa khô nắng gắt làm chậu nông khô rất nhanh; mùa mưa dầm thì lo úng và nấm ở vết cắt. Loài ưa khô thoáng như tùng cần chỗ có mái che những ngày mưa liên tục.
Vùng cao nguyên mát như Đà Lạt hợp hơn với lá kim và nhiều loài ưa mát, nhưng lại chậm hơn với loài cần nóng. Người ở vùng mát mua cây từ vựa vùng nóng về nên cho cây làm quen dần, không tỉa mạnh ngay.
Bên trong một thành phố, chỗ đặt còn quan trọng hơn miền. Ban công hướng tây ở tầng cao có thể khắc nghiệt hơn cả một sân vườn ở tỉnh. Phòng máy lạnh thì gần như là một vùng khí hậu riêng, rất khô và thiếu sáng; nếu chỗ đặt chính là bàn làm việc, đọc kỹ bài giữ bonsai mini để bàn sống lâu trước khi chọn loài.
Những loài hợp người mới và lý do
Sanh và si cho người muốn học tỉa. Lớn nhanh nên mỗi lần tỉa thấy kết quả sớm, liền sẹo nhanh, ra rễ khí tạo dáng già. Chịu được lỡ quên tưới một lần hơn nhiều loài lá nhỏ.
Mai chiếu thuỷ cho người có chỗ nắng và thích hoa. Lá nhỏ, dễ tạo tán, hoa trắng li ti có mùi thơm nhẹ. Cần nắng và ẩm đều; quên tưới khi trời nắng gắt dễ rụng lá.
Linh sam cho người chịu khó chờ. Lá nhỏ, gỗ cứng, khá chịu khô. Lớn chậm hơn sanh nên ít phải tỉa, nhưng tạo dáng mất thời gian hơn.
Bông giấy cho ban công nắng gắt. Ít loài chịu được nắng chiều tầng cao như bông giấy. Có gai, cành giòn, nên tạo dáng chủ yếu bằng cắt chứ ít uốn.
Me cho người thích lá nhỏ tự nhiên. Lá kép nhỏ, chịu nắng hạn. Cần nắng nhiều, đặt trong nhà sẽ rụng lá.
Khế cho người muốn có hoa, có trái. Cây khế làm cây thế có hoa tím hồng và trái nhỏ, nhìn rất sống. Cần nắng, và nên hỏi cây đã ra hoa trong chậu chưa, vì cây thế khế ra hoa đều mới đáng giá.
Chọn cây non, chậu không quá nông. Với loài nào cũng vậy, cây trong chậu hơi sâu dễ giữ ẩm, dễ sống hơn cây trong chậu nông như đĩa.
Chọn cây đã thuần, không chọn phôi mới. Cây đã sống ổn trong chậu ít nhất một mùa giúp người mới khỏi bị mất cây trong vài tháng đầu.
Những loài đẹp nhưng nên đợi thêm
Tùng la hán và các loài lá kim. Lớn chậm, lá vẫn xanh vài tuần khi rễ đã hỏng nên khó nhận ra cây đang suy. Cần nắng và thoáng.
Cây gốc cổ, giá cao. Mua cây đắt khi chưa giữ được cây rẻ sống ổn là đặt cược. Cây cổ thường đã quen một chế độ chăm cụ thể; đổi chỗ đổi người chăm dễ sốc.
Phôi to vừa hạ thế. Gốc đẹp nhưng chưa có rễ mới; rủi ro mất cây rất cao với người chưa có chỗ nắng tốt và kinh nghiệm.
Cây bám đá mới làm. Rễ còn được buộc vào đá, chưa ôm chặt; tưới và chăm đòi hỏi kỹ hơn cây trồng chậu thường.
Loài ôn đới mang về vùng nóng. Một số loài quen khí hậu lạnh được bán vì lạ mắt nhưng không hợp mùa hè nóng ẩm. Hỏi rõ cây đã được trồng ở vùng nóng bao lâu.
Cây hoa cần xử lý để ra hoa đúng dịp. Những cây được ép ra hoa cho kịp một dịp có thể yếu sau đó. Mua về thường cần một năm để cây hồi.
Cây mini dưới cỡ bàn tay. Chậu càng nhỏ càng khô nhanh, càng khó. Bắt đầu với cây cỡ trung bình sẽ dễ thở hơn.
Năm bước chọn loài cho nhà mình
Làm các bước này ở nhà trước khi ra vựa. Mười lăm phút chuẩn bị giúp khỏi mua một cây đẹp nhưng không có chỗ sống.
- Đếm giờ nắng thật ở chỗ định đặt. Quan sát một ngày nắng: nắng trực tiếp chiếu vào chỗ đó từ mấy giờ đến mấy giờ, nắng sáng hay nắng chiều.
- Ước lượng thời gian mình có. Ngày nào cũng ở nhà buổi sáng, hay đi suốt tuần, hay hay đi công tác vài ngày. Câu trả lời loại bớt những loài cần tưới đều.
- Ghi ra ba loài hợp nhất trong bảng trên. Đối chiếu nhu cầu nắng và độ chịu khô với hai điều vừa ghi.
- Ra vựa, xem cùng một loài ở vài cây. So từng cây theo thứ tự gốc, thân, cành, ngọn như trong bài đọc dáng thế bonsai, rồi mới tới chuyện giá.
- Hỏi người bán cây đó đang được chăm thế nào. Đặt nắng hay bóng, tưới mấy lần, giá thể gì. Về nhà làm theo trước, rồi thay đổi từ từ.
Nếu sau năm bước này không loài nào hợp chỗ đặt, có lẽ chỗ đặt mới là thứ cần đổi, không phải loài cây.
Ba tình huống cụ thể
Căn hộ tầng cao, ban công hướng tây, đi làm cả ngày. Nắng chiều gắt, gió mạnh, chậu khô rất nhanh, không ai tưới buổi trưa. Bông giấy hoặc một cây sanh trong chậu hơi sâu, đặt trên khay sỏi giữ ẩm, là lựa chọn an toàn. Mai chiếu thuỷ đẹp nhưng sẽ khó vì cần ẩm đều. Tránh chậu mini và chậu dẹt.
Nhà phố có sân thượng, người lớn tuổi ở nhà cả ngày. Đủ nắng, có người tưới sáng chiều. Đây là chỗ hợp để nuôi vài loài cùng lúc: một cây sanh để tập tỉa, một cây mai chiếu thuỷ hoặc khế cho hoa, và nếu đã quen tay, một cây linh sam hoặc tùng để chăm lâu dài. Lưu ý mùa mưa dầm cần một góc có mái che cho cây ưa khô.
Người hay đi công tác, muốn một cây trên bàn làm việc. Thành thật mà nói, bàn làm việc trong phòng kín là chỗ khó nhất. Một cây sanh nhỏ đặt sát cửa sổ, tưới bằng cách ngâm chậu, có người đồng nghiệp giúp khi vắng, là phương án ít rủi ro nhất. Nếu không có cửa sổ, nên cân nhắc một cây cảnh lá chịu bóng thay vì bonsai.
Điểm chung của ba tình huống: không ai chọn được loài đẹp nhất, mà chọn loài sống được trong điều kiện thật. Một cây bình thường sống khoẻ mười năm sẽ đẹp hơn một cây quý suy dần trong một năm.
Sai lầm thường gặp khi chọn loài
Chọn theo ảnh trên mạng. Cây trong ảnh thường được chăm ở vườn có nắng và người chăm chuyên. Đưa đúng loài đó vào căn hộ có thể ra kết quả rất khác.
Chọn loài lạ vì hiếm. Loài hiếm ở vựa thường hiếm vì khó sống ở khí hậu đó, hoặc nhân giống khó. Người mới không nên bắt đầu bằng cây hiếm.
Mua cùng lúc nhiều loài khác tính. Một loài ưa ẩm, một loài ưa khô đặt cạnh nhau, tưới chung một kiểu thì một trong hai sẽ khổ.
Tin "cây này để trong nhà được". Câu này thường đúng theo nghĩa cây không chết ngay. Hỏi lại "để được bao lâu, cần sáng tới đâu".
Không hỏi cây có nhựa mủ, có gai không. Nhà có trẻ nhỏ, thú cưng thì đây là câu hỏi quan trọng ngang với chuyện nắng.
Mua theo dịp. Mua cây hoa vào dịp lễ Tết thường là mua cây đã bị ép ra hoa, giá cao và cây yếu sau đó.
Đổi loài khi cây đầu tiên chết. Nhiều người nghĩ loài đó khó rồi đổi sang loài khác, trong khi vấn đề là chỗ đặt hoặc cách tưới. Tìm nguyên nhân trước khi đổi.
Bỏ qua nguồn gốc cây. Cây đào từ rừng tự nhiên khó sống và có thể vướng quy định về lâm sản. Hỏi rõ nguồn gốc, nghi ngờ thì không mua.
An toàn trong nhà: nhựa mủ, gai và trẻ nhỏ
Nhiều loài làm bonsai có nhựa mủ trắng, rõ nhất là các loài họ đa như sanh, si. Nhựa này có thể gây kích ứng da ở người nhạy cảm, nên khi tỉa lớn nên đeo găng và rửa tay sau đó. Một số loài khác cũng chảy nhựa khi cắt; nếu chưa rõ, cứ coi như cần cẩn thận.
Bông giấy, kim quýt và vài loài khác có gai. Đặt cây ở độ cao và vị trí trẻ nhỏ khó với tới, nhất là những cây thế huyền có cành đổ xuống ngang tầm mắt trẻ.
Một số cây cảnh khác hay được bày chung với bonsai, như trúc đào hay vạn niên thanh, có độc nếu nhai nuốt. Không nên đặt lẫn chúng trong khu trẻ con và thú cưng hay chơi.
Nếu trẻ hoặc thú cưng lỡ nhai lá, nuốt quả, hãy giữ lại một mẫu cây để nhận diện và hỏi ngay bác sĩ hoặc bác sĩ thú y. Đừng tự đoán là vô hại chỉ vì cây nhìn giống loài quen.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Khi định mua cây giá trị lớn. Nhờ một người chơi lâu năm hoặc nghệ nhân đi xem cùng. Họ nhìn ra tuổi thật, chỗ ghép, chỗ bó mà người mới dễ bỏ qua.
Khi không chắc tên loài. Chụp lá, thân, hoa nếu có, hỏi ở hội nhóm sinh vật cảnh địa phương hoặc người làm vườn có kinh nghiệm.
Khi nghi cây có nguồn gốc từ rừng. Cơ quan kiểm lâm địa phương là nơi trả lời đúng về quy định khai thác, mua bán cây rừng.
Khi cây có sâu bệnh lạ, lan nhanh. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông trước khi tự mua thuốc phun.
Khi trẻ nhỏ, thú cưng lỡ ăn phải lá hoặc nhựa. Gọi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y, mang theo mẫu cây.
Khi muốn học tạo dáng bài bản. Các câu lạc bộ, hội sinh vật cảnh và buổi trưng bày là nơi xem tận tay người làm, học nhanh hơn đọc nhiều.
Khi người bán nói những điều khó kiểm chứng. Như cây mấy trăm năm tuổi, cây đem lại may mắn. Nghe như một lời quảng cáo và hỏi thêm người thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Cây bonsai nào dễ trồng nhất cho người mới?
Các loài họ đa như sanh, si thường được xem là dễ nhất vì lớn nhanh, chịu cắt và liền sẹo nhanh. Mai chiếu thuỷ và linh sam cũng hợp người mới nếu có chỗ nắng.
Ở miền Bắc nên chơi bonsai loài gì?
Những loài chịu được mùa đông lạnh và nồm như duối, sanh, si vẫn hợp, miễn biết giảm tưới và ngừng bón khi cây nghỉ. Các loài nhiệt đới ưa nóng sẽ chậm lại trong mùa lạnh, đó là bình thường.
Bonsai tùng có trồng trong nhà được không?
Tùng và các loài lá kim cần nắng và thoáng, để trong nhà lâu thường suy. Chỉ nên trưng trong nhà vài ngày rồi đưa ra ngoài.
Vì sao bonsai loài quý lại khó sống ở nhà?
Nhiều loài quý lớn chậm, kén nắng hoặc quen khí hậu khác, lại thường được bán ở dạng gốc to vừa hạ thế. Kết hợp đó làm rủi ro cao hơn nhiều so với loài phổ biến.
Có nên mua bonsai online?
Có thể, nhưng khó soi rễ, sẹo và dây như khi xem tận nơi, lại thêm rủi ro vận chuyển. Nếu mua, xin video quay quanh cây, cận gốc và mặt chậu, hỏi rõ chính sách khi cây suy.
Bonsai sanh có độc không?
Sanh và các loài họ đa có nhựa mủ trắng có thể gây kích ứng da. Nếu trẻ hoặc thú cưng nhai phải lá hoặc nhựa, nên hỏi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y.
