Đọc một cây thế nên đi theo thứ tự gốc, thân, cành, ngọn. Gốc tốt có rễ nổi toả ra vững như chân đế; thân thuôn nhỏ dần từ dưới lên và có hướng chuyển động; cành dưới to và dài hơn cành trên, mọc xen nhau; ngọn nhỏ, gọn, hơi nghiêng về phía người xem.
Thứ tự này không phải để chấm điểm cho vui. Gốc và thân là hai thứ cần hàng chục năm để có, gần như không sửa được. Cành và ngọn thì vài năm là làm lại được. Người mua hiểu điều đó sẽ biết mình đang trả tiền cho phần nào của cây.
Tìm mặt tiền trước khi khen chê
Cây thế nào cũng có một mặt được chọn để nhìn, gọi là mặt tiền. Đứng ở mặt tiền, người xem thấy gốc toả rõ nhất, thân có đường cong đẹp nhất, cành đầu tiên không chĩa thẳng vào mắt, và ngọn hơi cúi về phía mình như đang chào.
Ở vựa, cây hay bị xếp sát nhau, xoay lung tung. Đánh giá một cây từ mặt sau hay mặt bên rất dễ chê oan, hoặc ngược lại, khen nhầm một mặt được tỉa riêng cho đẹp ảnh. Xin người bán xoay cây về mặt họ cho là mặt tiền, rồi tự đi quanh một vòng.
Một cây làm cẩn thận thì mặt sau cũng có cành, có tán, để nhìn từ trước thấy cây có chiều sâu. Cây chỉ đẹp đúng một mặt, quay sang là trơ thân, thường được làm vội để chụp ảnh và bán.
Nên hạ thấp người cho mắt ngang tầm thân cây. Nhìn từ trên xuống, như cách mình đứng cạnh bàn trưng, cây nào cũng trông thấp và bẹt. Người chơi lâu năm gần như luôn cúi xuống khi xem cây.
Gốc và thân: hai chỗ khó sửa nhất
Rễ nổi toả ra nhiều hướng. Rễ bám mặt đất toả ra như bàn tay xoè cho cảm giác cây đứng vững. Rễ chỉ chạy về một phía, hoặc rễ to bắt chéo nhau, là chỗ khó chữa.
Chỗ thân gặp đất loe nhẹ. Thân phình nhẹ ở chân rồi thu dần lên là dấu hiệu cây già và khoẻ. Thân cắm thẳng vào đất như cái cọc thì cây trông non, dù gốc to.
Thân thuôn dần từ dưới lên. Độ thuôn là thứ người làm cây tốn nhiều năm nhất. Thân to đều từ gốc lên tới chỗ cắt ngọn rồi đột ngột nhỏ lại là dấu hiệu ngọn vừa bị chặt để hạ thế.
Chỗ chuyển ngọn có liền mạch không. Khi thân được chặt rồi nuôi một cành lên làm ngọn mới, chỗ nối hay bị gãy khúc. Nhìn kỹ thấy một khúc to rồi một khúc nhỏ ngoặt đi là ngọn còn non.
Đường cong có hướng. Thân cong tốt thì đường cong nhỏ dần về phía ngọn. Thân uốn đều như lò xo, khúc nào cũng giống khúc nào, thường là kết quả của uốn dây vội.
Vỏ hợp với tuổi. Vỏ già nứt, sần, có màu xám hoặc nâu đậm tuỳ loài. Vỏ trơn láng trên một gốc to có thể là cây lớn nhanh được nuôi đất, chưa có tuổi thật.
Sẹo nằm ở đâu. Sẹo cắt ở mặt sau là được, sẹo to ngay mặt tiền thì phải chờ vài năm mới liền. Hỏi người bán vì sao để sẹo ở đó.
Lũa có hợp với dáng không. Lũa gợi cây từng trải qua gió bão. Một cây trực, thân láng mà có mảng lũa lớn ở giữa trông gượng; lũa nên đi cùng câu chuyện của cả cây.
Cành và tán: đọc thứ tự cành
Cành đầu tiên thấp và to nhất. Thường là cành ở khoảng một phần ba chiều cao thân. Cành đầu nhỏ hơn cành trên trông như cây bị lộn ngược.
Cành mọc xen nhau. Cành trái, cành phải, cành sau xen lần lượt lên trên. Hai cành mọc đối nhau cùng một độ cao tạo cảm giác cây bị cắt ngang.
Có cành sau. Cành chĩa về phía sau làm nên chiều sâu. Thiếu cành sau, cây nhìn từ trước trông phẳng như vẽ trên giấy.
Không có cành chĩa thẳng vào mắt người xem. Ở thân dưới, cành chĩa thẳng ra phía trước che mất thân. Người làm cây thường bỏ cành này hoặc đưa nó sang bên.
Cành nhỏ dần lên trên. Khoảng cách giữa các cành cũng ngắn dần về phía ngọn, giống cây thật ngoài tự nhiên.
Cành có phân nhánh nhỏ. Một cành đẹp chia thành nhiều nhánh nhỏ dần, tán phẳng như đám mây. Cành chỉ có một roi dài với chùm lá ở đầu là cành còn non.
Tán thông thoáng. Nhìn xuyên qua tán thấy được thân và khoảng trống giữa các tầng cành là cây được tỉa đều. Tán bít kín dễ ẩm, sâu bệnh và lá trong rụng dần.
Ngọn nhỏ, gọn, hơi nghiêng về trước. Ngọn to xù, nhiều đọt vượt là cây vừa được nuôi mạnh để tăng thân, chưa được tỉa lại.
Các dáng thế cơ bản và chỗ cần soi
Tên gọi các thế có khác nhau đôi chút giữa người chơi miền Bắc, miền Nam và cách gọi theo sách Nhật. Bảng dưới chỉ dùng những dáng phổ biến, mô tả theo hình dạng chung.
| Dáng | Hình dạng chung | Chỗ hay bị làm vội | Hợp chỗ đặt |
|---|---|---|---|
| Thế trực | Thân thẳng đứng, thuôn đều, cành xếp tầng | Thân to đều không thuôn, ngọn vừa chặt | Sân, hiên, nơi nhìn được từ xa |
| Thế xiêu | Thân nghiêng hẳn về một bên, gốc ghì phía ngược lại | Cây trồng nghiêng cho có dáng, rễ không ghì nên trông sắp đổ | Kệ có khoảng trống phía cây nghiêng |
| Thế huyền | Thân đổ xuống thấp hơn miệng hoặc đáy chậu | Cành đổ vừa uốn dây, chưa giữ dáng | Đôn cao, mép kệ, tường |
| Thế văn nhân | Thân mảnh, cao, ít cành, tán dồn lên trên | Cây thân gầy thiếu cành được gọi là văn nhân cho dễ bán | Không gian gọn, nền trơn |
| Thế bạt phong | Cành dạt hết về một phía như bị gió thổi | Cành bị dây kéo cứng cùng một hướng, không tự nhiên | Nơi có hướng nhìn rõ, như góc ban công |
| Song thụ | Hai thân chung một gốc, một lớn một nhỏ | Hai cây trồng chung chậu được nói là một gốc | Bàn trà, kệ thấp |
| Bám đá | Rễ ôm qua đá xuống đất | Rễ được buộc vào đá chưa ôm chặt | Chỗ nhiều ẩm, dễ tưới đều |
Tên thế chỉ là cách gọi. Một cây không giống hẳn thế nào mà gốc, thân, cành vẫn hài hoà vẫn là cây đẹp.
Dáng đẹp ở vựa nhưng có hợp chỗ đặt nhà mình?
Ở vựa, cây được đặt trên bàn rộng, nền đất, trời thoáng. Về nhà, cây đứng cạnh tường, cạnh cửa sổ, cạnh cái tủ. Một cây thế huyền rất đẹp trên đôn cao nhưng đặt trên bàn thấp sát tường thì phần đổ xuống chạm mặt bàn, mất hết cái hay.
Thế văn nhân cần nền trơn và khoảng trống quanh nó; đặt giữa nhiều chậu khác, cây trông gầy và lạc lõng. Thế trực to cần khoảng cách để nhìn, đặt trong phòng hẹp chỉ thấy một khối lá. Thế xiêu cần chừa không gian về phía cây nghiêng, không thì trông như sắp đổ vào tường.
Ánh sáng cũng làm dáng đổi theo. Cây đặt cạnh cửa sổ sẽ vươn cành về phía sáng sau vài tháng, mặt tiền dần lệch. Nhiều người chơi định kỳ xoay chậu một góc nhỏ để cây ra đều, nhưng vẫn giữ mặt tiền về phía người xem khi trưng.
Trước khi đi mua, nên đo chỗ đặt, chụp một tấm ảnh chỗ đó, và tính xem cây sẽ nhận nắng mấy giờ. Ở vựa, đưa tấm ảnh cho người bán xem thì họ cũng tư vấn đúng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mặt tiền cây bonsai là gì?
Mặt tiền là phía được chọn để nhìn cây, nơi gốc toả rõ, thân cong đẹp và ngọn hơi nghiêng về phía người xem. Khi mua nên xem mặt tiền trước rồi đi quanh cả cây.
Rễ nổi bonsai có làm được sau khi mua không?
Có thể cải thiện dần qua nhiều lần thay chậu bằng cách nâng gốc, tỉa rễ mọc chéo, nhưng rất chậm. Vì thế người chơi coi rễ nổi là phần đáng tiền của cây.
Thân bonsai không thuôn thì sửa được không?
Có cách nuôi một ngọn mới rồi chặt lại để tạo độ thuôn, nhưng phải mất nhiều năm và để lại chỗ chuyển. Mua cây thân to đều để tự sửa nghĩa là mua một dự án dài.
Thế văn nhân có phải là cây ít cành?
Văn nhân là dáng thân mảnh, cao, tán dồn lên trên, được làm có chủ ý. Không phải cây thân gầy thiếu cành nào cũng là văn nhân; nhìn độ thuôn và đường nét của thân để phân biệt.
Nên xoay chậu bonsai thường xuyên không?
Xoay một góc nhỏ định kỳ giúp cây ra cành đều khi ánh sáng chỉ đến từ một phía. Nhưng không nên xoay liên tục mỗi ngày, vì cây cần ổn định hướng sáng để lá điều chỉnh.
