Người mới chơi thường nên mua một cây thế thành phẩm cỡ nhỏ, hoặc một phôi đã thuần của loài dễ sống như sanh, si, mai chiếu thuỷ, rồi giữ nó sống khoẻ qua một năm trước khi nghĩ tới chuyện tạo dáng. Phôi mới hạ thế trông "được giá" vì gốc to, nhưng là món dễ chết nhất ở vựa và cần nhiều năm mới ra hình cây.
Bài này giúp phân biệt ba thứ người bán hay gọi chung là "cây bonsai": phôi vừa bứng về, phôi đã sống ổn trong chậu, và cây đã có dáng. Mỗi thứ hợp với một kiểu người mua, và mỗi thứ có một cách soi riêng trước khi trả tiền.
Một điều nên biết trước: giá cây thế lên xuống theo tuổi gốc, độ hoàn thiện của dáng, loài, cỡ chậu và cả mùa trong năm. Không có giá chuẩn, nên cách an toàn nhất là xem và hỏi ở vài nơi rồi mới quyết.
Phôi, phôi đã thuần và cây thành phẩm khác nhau ở đâu?
Phôi mới hạ thế là cây vừa được đào lên từ vườn hoặc từ đất trồng lâu năm, chặt ngọn, cắt gần hết rễ, rồi trồng lại vào chậu hoặc luống cát để nuôi. Thứ người bán đưa ra là một khúc gốc có vài mầm non. Khúc gốc đó có thể rất đẹp: thân to, vỏ già, có độ vặn. Nhưng nó chưa có bộ rễ mới đủ nuôi cây.
Phôi đã thuần là phôi đã qua được ít nhất một mùa sinh trưởng trong chậu, rễ mới đã đầy bầu, cành đã ra lại và đã được tỉa vài lần. Nói gọn, đó là cây đã sống bằng rễ của chính nó chứ không còn sống nhờ nhựa dự trữ trong thân.
Cây thành phẩm là cây đã có dáng thế rõ: gốc, thân, cành chính, tán và ngọn đã định hình, được trồng trong chậu bonsai. Cây thành phẩm không có nghĩa là xong việc; nó vẫn phải tỉa, uốn và thay chậu đều. Nhưng người mua nhìn thấy ngay thứ mình mang về.
Ba loại này khác nhau nhiều nhất ở chỗ rủi ro đổ lên ai. Mua phôi mới hạ thế là người mua gánh rủi ro cây chết. Mua phôi đã thuần là người bán đã gánh giúp phần nguy hiểm nhất. Mua cây thành phẩm là trả cho cả thời gian và tay nghề của người làm cây, và rủi ro lúc này nằm ở chỗ dáng có được làm cẩn thận hay không.
Người mới hay bị cuốn vào phôi vì nhìn gốc to mà giá vừa phải. Cái giá vừa phải đó có lý do: người bán đang chuyển phần rủi ro sang tay người mua.
So sánh nhanh ba lựa chọn
Bảng dưới không có con số giá, vì giá phụ thuộc loài, tuổi gốc và nơi bán. Hãy đọc theo hàng để thấy mỗi lựa chọn đòi hỏi gì ở người mua.
| Tiêu chí | Phôi mới hạ thế | Phôi đã thuần | Cây thế thành phẩm |
|---|---|---|---|
| Rủi ro chết sau khi mua | Cao, nhất là vài tháng đầu | Thấp hơn hẳn nếu rễ đã đầy bầu | Thấp nếu cây không vừa bị thay chậu, cắt rễ |
| Thời gian tới khi thấy dáng | Nhiều năm | Vài năm, tuỳ loài và độ chăm | Thấy ngay, sau đó là giữ và hoàn thiện |
| Yếu tố làm giá | Độ to, độ già, độ vặn của gốc | Gốc cộng với số cành đã ra lại | Dáng, tuổi, độ hoàn thiện, chậu |
| Người mua kiểm được gì | Ít: rễ mới chưa có để mà xem | Rễ non qua lỗ chậu, cành đã cứng | Dáng, vết dây, sẹo cắt, độ chặt của cây trong chậu |
| Hợp với ai | Người đã giữ sống được vài cây, có chỗ nắng tốt | Người mới muốn tự tạo dáng | Người mới muốn có cây đẹp trước, học chăm trước |
| Câu cần hỏi người bán | "Hạ thế bao lâu rồi?" | "Thuần được mấy mùa, thay chậu lần cuối khi nào?" | "Lần cuối uốn dây, cắt rễ là khi nào?" |
Với người chưa từng giữ cây nào sống quá một năm, cột giữa và cột cuối an toàn hơn cột đầu rất nhiều.
Vì sao phôi mới hạ thế trông rất khoẻ mà vẫn chết?
Một khúc gốc to vừa bứng về chứa rất nhiều nhựa dự trữ trong thân và trong phần rễ cái còn lại. Gặp nước, gặp ấm, cây dùng chính nguồn dự trữ đó để bung mầm. Vì vậy phôi mới hạ thế thường ra mầm rất đều, lá non xanh mướt, nhìn còn khoẻ hơn cây đã thuần.
Vấn đề là những mầm đó chưa chứng minh được gì. Nếu bên dưới chưa ra rễ mới, tới khi nguồn dự trữ cạn, mầm sẽ héo dần từ đọt, lá non teo lại, rồi cả khúc gốc khô. Chuyện này thường xảy ra sau khi mang về vài tuần đến vài tháng, đủ lâu để người mua nghĩ là do mình chăm sai.
Dấu hiệu đáng tin hơn mầm là rễ. Rễ non mới thường trắng hoặc ngà, mập và giòn; nhìn được qua lỗ thoát nước, hoặc khi nghiêng nhẹ chậu thấy bầu đất đã bám chặt. Phôi mà nhấc lên thấy cả khúc gốc lỏng lẻo trong cát, lắc nhẹ là xoay, thì gần như chắc chắn rễ chưa ra.
Người bán uy tín thường nói thật thời điểm hạ thế. Người bán vội thì hay nói chung chung "cây ra đọt rồi, sống rồi". Câu đó chỉ đúng một nửa. Ra đọt là cây còn sống hôm nay, chưa phải là cây đã sống bằng rễ của nó.
Mua phôi thì soi những gì trước khi trả tiền?
Hỏi ngày hạ thế, rồi tự đối chiếu. Phôi vừa hạ thế chỉ vài tuần mà đã được bán như cây "đã sống" là dấu hiệu cần dè chừng. Lý tưởng là phôi đã qua một mùa mưa hoặc một mùa sinh trưởng.
Xem rễ qua lỗ thoát nước. Có rễ trắng hoặc ngà ló ra là tín hiệu tốt. Chỉ thấy cát khô rời và không có gì bám là chưa đủ để kết luận cây sống.
Lắc nhẹ gốc. Gốc đứng chắc trong chậu nghĩa là rễ đã giữ được đất. Gốc xoay hoặc bị chèn đá, cột dây giữ cho đứng thì rễ còn ít.
Nhìn mầm ở cả thân dưới, không chỉ ở đỉnh. Mầm ra rải rác dọc thân và gần gốc cho thấy nhựa đi khắp cây. Mầm chỉ bung một chùm ở vết chặt trên cùng thì phần thân dưới có thể đã khô.
Cạo rất nhẹ một chỗ vỏ khuất bằng móng tay. Lớp dưới vỏ xanh hoặc trắng ngà là còn sống; nâu khô là phần đó đã chết. Xin phép người bán trước khi làm, và chỉ cạo một chấm nhỏ ở mặt sau.
Soi vết cắt rễ cái và vết chặt ngọn. Vết cắt phẳng, có bôi keo liền sẹo cho thấy người làm cẩn thận. Vết cắt bị dập, nứt toác dễ để nước đọng và mục ngược vào thân.
Hỏi nguồn gốc phôi. Phôi vườn trồng có nguồn rõ thì an toàn hơn. Cây đào từ rừng tự nhiên vừa khó sống, vừa có thể vướng quy định về lâm sản; nếu nghi ngờ, nên hỏi cơ quan kiểm lâm ở địa phương.
Nghĩ trước chỗ đặt. Phôi cần nắng tốt và chỗ kín gió trong giai đoạn ra rễ. Nhà chỉ có ban công khuất nắng thì phôi gần như không có cơ hội.
Chấp nhận rằng có thể mất cây. Ngay cả người lâu năm cũng có phôi không qua được. Nếu khoản tiền đó làm mình tiếc tới mức bỏ chơi, nên chọn cây đã thuần.
Mua cây thành phẩm thì hỏi người bán những gì?
Cây đã ở trong chậu này bao lâu? Cây vừa sang chậu đẹp để bán thì rễ vừa bị cắt, đem về rất dễ suy. Cây đã ổn định trong chậu ít nhất một mùa sẽ an toàn hơn.
Lần cuối uốn dây là khi nào? Dây quấn lâu sẽ hằn vào vỏ. Biết thời điểm để mình theo dõi và tháo kịp.
Cây đang được đặt nắng hay bóng? Cây quen nắng ở vựa mà về nhà đặt trong phòng sẽ rụng lá. Cây quen bóng mà ra nắng gắt ngay sẽ cháy lá.
Đang bón phân gì, tưới mấy lần? Không cần tên sản phẩm, chỉ cần biết hữu cơ hay vô cơ, tan chậm hay tưới pha nước, để về nhà không đổi đột ngột.
Dáng này người bán làm hay mua lại? Câu hỏi này giúp đoán được người bán có hiểu cây không. Người tự làm thường kể được cành nào để lại vì sao.
Có chỗ nào trên cây đang yếu không? Người bán thật thà sẽ chỉ cho mình cành mới gãy, khúc vỏ đang khô. Người bán chỉ khen thì mình phải tự soi kỹ hơn.
Có nhận đổi nếu cây suy trong vài tuần đầu không? Không phải nơi nào cũng nhận, và cũng khó đòi hỏi. Nhưng cách người bán trả lời cho biết họ tin cây đến đâu.
Giá này đã gồm chậu chưa? Chậu bonsai có khi đáng giá đáng kể. Hỏi rõ để so giữa các nơi cho công bằng, vì có nơi tính chậu riêng.
Câu hỏi thường gặp
Phôi bonsai mới hạ thế bao lâu thì coi là sống?
Không có mốc chung cho mọi loài, nhưng người chơi thường chỉ yên tâm khi phôi đã qua một mùa sinh trưởng và có rễ mới đầy bầu. Mầm ra đều trong vài tuần đầu chưa nói lên điều gì, vì cây có thể đang dùng nhựa dự trữ.
Người mới có nên mua phôi to cho rẻ?
Phôi to rẻ so với dáng nó hứa hẹn, nhưng không rẻ nếu tính cả khả năng chết và số năm phải nuôi. Người chưa giữ sống được cây nào qua một năm nên bắt đầu bằng cây nhỏ đã thuần.
Mua bonsai mùa nào an toàn nhất?
Mua lúc cây đang sinh trưởng ổn định và không vừa bị cắt rễ là an toàn nhất. Tránh mua cây vừa được sang chậu để kịp mùa bán, nhất là dịp cận Tết khi nhiều cây được chưng vội.
Cây bonsai thành phẩm mua về có cần thay chậu ngay?
Không nên. Cây vừa đổi chỗ đã đủ mệt, cắt rễ thêm là dồn hai cú sốc một lúc. Để cây quen chỗ mới ít nhất một mùa rồi mới tính chuyện thay chậu.
Làm sao biết phôi có phải đào từ rừng?
Khó biết chắc bằng mắt. Phôi rừng thường có rễ cái bị cắt rất thô, gốc to bất thường so với loài trồng vườn và người bán ngập ngừng khi hỏi nguồn. Gặp trường hợp nghi ngờ, không mua là cách an toàn nhất.
