Bonsai cần thay chậu khi rễ đã kín chậu: nước tưới đọng trên mặt lâu mới thấm, rễ trồi lên mặt đất hoặc chui ra lỗ thoát nước, cây ra đọt yếu dù vẫn chăm như cũ. Nên làm lúc cây sắp bước vào đợt ra lá mới, cắt bớt rễ vừa phải, dùng giá thể hạt thô thoát nước, rồi để cây chỗ râm và chưa bón phân trong vài tuần.
Thay chậu là việc làm cây sợ nhất vì nó đụng vào phần nuôi sống cây. Phần lớn cây chết sau khi thay chậu là do một trong ba lý do: làm sai mùa, cắt rễ quá tay, hoặc chăm sau đó quá nhiệt tình, tưới phân bón ngay cho cây "mau lại sức".
Khi nào bonsai thật sự cần thay chậu?
Không nên thay chậu theo lịch cứng. Cây non đang lớn nhanh trong chậu nhỏ có thể kín rễ chỉ sau một hai năm; cây già trong chậu vừa có thể ở yên lâu hơn nhiều. Thay chậu khi chưa cần chỉ làm cây mệt thêm một lần.
Dấu hiệu dễ thấy nhất là cách nước đi qua chậu. Chậu còn tốt thì tưới vào, nước thấm xuống ngay và chảy ra lỗ thoát nước sau vài giây. Chậu đã kín rễ thì nước đọng trên mặt, hoặc ngược lại chảy tuột ra mép chậu mà lõi bầu vẫn khô. Cả hai đều có nghĩa là rễ đã chiếm chỗ của đất.
Dấu hiệu thứ hai là rễ. Nhấc nhẹ cây khỏi chậu, nếu thấy rễ quấn vòng quanh thành chậu thành một lớp dày, gần như không còn thấy đất, là đã tới lúc. Nếu bầu vẫn còn nhiều đất và rễ trắng rải đều, cứ đặt lại và chờ thêm.
Dấu hiệu thứ ba hay bị đọc nhầm: cây ra lá nhỏ, vàng, đọt ngắn. Đó có thể là do kín rễ, nhưng cũng có thể là do úng, thiếu nắng hoặc rệp. Nhấc cây ra xem rễ trước khi quyết; rễ đen, mềm, có mùi hôi là úng, phải xử lý khác hẳn.
Các bước sang chậu một cây bonsai
Chuẩn bị đủ đồ trước khi nhấc cây ra: chậu mới đã lót lưới lỗ, dây néo, giá thể đã sàng, kéo cắt rễ sạch, que tre để gỡ rễ, bình xịt nước. Rễ để trần ngoài gió càng lâu càng hại.
- Làm ở chỗ râm, kín gió. Rễ nhỏ khô rất nhanh. Chọn sáng sớm hoặc chiều mát, không làm giữa trưa nắng.
- Nhấc cây ra khỏi chậu cũ. Luồn dao mỏng quanh thành chậu để tách rễ bám, đẩy từ lỗ đáy lên. Không nắm thân giật ra.
- Gỡ rễ từ ngoài vào bằng que tre. Chải nhẹ lớp rễ vòng quanh ra, bỏ bớt đất cũ ở xung quanh và dưới đáy. Phần lõi sát gốc để yên.
- Cắt bớt rễ. Cắt rễ dài, rễ quấn vòng, rễ chết. Với cây khoẻ, người chơi thường cắt không quá khoảng một phần ba khối rễ. Cây yếu thì cắt ít hơn hẳn hoặc chỉ gỡ rễ hỏng.
- Đặt cây vào chậu mới. Rải một lớp giá thể ở đáy, đặt cây đúng mặt tiền và độ nghiêng mong muốn, gốc hơi cao ở giữa để nước không đọng quanh thân.
- Néo cây. Luồn dây từ lỗ đáy chậu, vắt qua bầu rễ và xoắn lại để cây không lắc. Cây lắc thì rễ non mới ra sẽ bị đứt.
- Lấp giá thể và chọc nhẹ. Dùng que chọc nhẹ cho giá thể lọt vào kẽ rễ, không nén bằng tay.
- Tưới đẫm tới khi nước ra trong. Nước đầu thường đục vì bụi giá thể. Tưới tới khi nước chảy ra trong là được.
Cả quá trình nên gọn trong khoảng thời gian ngắn nhất có thể. Bị gián đoạn giữa chừng thì phủ rễ bằng khăn ẩm.
Giá thể cho bonsai: thoát nước trước, giữ ẩm sau
Đất vườn trồng thẳng dễ bí. Đất thịt nén chặt trong chậu nông, tưới vài tháng là đóng bánh, rễ thiếu khí. Đó là lý do cây ở chậu bonsai cần giá thể hạt.
Hạt thô làm khung. Người chơi thường dùng các loại hạt nung, đá nhẹ, sỏi nhỏ, đất nung hạt để tạo khoảng trống cho khí và nước đi qua.
Chất giữ ẩm vừa phải. Xơ dừa đã xả chát, tro trấu, phân hữu cơ hoai trộn một phần để giữ ẩm. Trộn quá nhiều thì giá thể lại bí như đất.
Sàng bỏ bụi mịn. Bụi mịn lấp kẽ giữa các hạt và làm giá thể bí. Sàng trước khi trộn là bước nhiều người bỏ qua.
Pha theo chỗ đặt. Chỗ nắng gió nhiều thì cần giữ ẩm hơn một chút; chỗ râm, ít gió, mưa nhiều thì cần thoát nước hơn.
Pha theo loài. Loài ưa ẩm như si, sanh chịu được giá thể giữ ẩm hơn; loài ưa khô thoáng như nhiều loài tùng, linh sam cần thoát nhanh hơn. Hỏi người bán cây đó đang trồng trong gì.
Không trộn lẫn hai kiểu trong một chậu. Lõi rễ cũ đất thịt nặng mà bên ngoài là hạt thô thì nước chạy hết ra ngoài, lõi vẫn khô hoặc vẫn úng. Mỗi lần thay chậu, thay dần lớp ngoài cho đồng bộ.
Lót lưới lỗ thoát nước. Lưới nhựa nhỏ giữ giá thể không trôi và chặn côn trùng chui vào đáy chậu.
Chăm cây trong những tuần đầu sau khi thay chậu
Đặt chỗ sáng dịu, kín gió. Rễ chưa hút được nhiều nước, nắng gắt và gió mạnh làm lá mất nước nhanh hơn rễ bù kịp.
Tưới khi mặt giá thể bắt đầu khô. Giá thể thoát nước tốt nên ít khi úng, nhưng cũng đừng tưới liên tục khi bầu còn ướt.
Phun sương lá. Phun nhẹ lên lá vào buổi sáng giúp cây giảm mất nước trong lúc rễ hồi.
Chưa bón phân. Rễ bị cắt rất nhạy với phân. Chờ cây ra đọt mới đều rồi mới bón nhẹ trở lại, thường là sau vài tuần.
Không uốn tỉa. Để cây dồn sức ra rễ. Tỉa vài đọt vượt thì được, cắt cành lớn thì chờ.
Kiểm tra dây néo. Cây phải đứng chắc. Dây lỏng thì siết lại, dây hằn vào rễ nổi thì lót thêm.
Đừng nhấc cây ra xem rễ. Mỗi lần nhấc ra là đứt những rễ tơ vừa mọc. Kiên nhẫn chờ đọt.
Đưa dần về chỗ cũ. Khi cây ra lá non đều, mỗi ngày cho nhận thêm nắng một chút cho tới chỗ đặt quen thuộc.
Cây héo sau khi thay chậu: chờ hay cứu?
Vài ngày đầu lá hơi rũ là bình thường, nhất là với cây lá to. Điều đáng theo dõi là xu hướng: lá rũ buổi trưa rồi tươi lại buổi chiều mát là cây đang chống chịu; lá rũ cả ngày, quăn và khô mép là cây đang thiếu nước nặng.
Nếu cây héo dần trong khi giá thể vẫn ẩm, nguyên nhân thường là rễ bị cắt quá tay hoặc rễ bị khô trong lúc làm. Lúc này tưới thêm không giúp gì, có khi còn làm hỏng rễ. Nên đưa cây vào chỗ râm hơn, tăng độ ẩm quanh lá bằng cách đặt chậu trên khay sỏi có nước hoặc trùm nhẹ túi trong có lỗ thoáng, và tỉa bớt một phần lá để giảm thoát hơi.
Nếu cây rụng hết lá mà cành vẫn dẻo, vỏ cạo nhẹ còn xanh, cây vẫn có thể ra lại. Nhiều cây sanh, si rụng trụi rồi bung lá mới sau vài tuần. Cành nào giòn, gãy khô thì phần đó đã chết.
Với cây đắt tiền hoặc cây có giá trị tình cảm, thay chậu lần đầu nên nhờ người có kinh nghiệm làm cùng, hoặc ít nhất đứng xem họ làm một lần. Nhiều vựa nhận thay chậu cho khách; hỏi thêm họ dùng giá thể gì để về chăm đúng.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thay chậu bonsai một lần?
Không có lịch chung. Cây non lớn nhanh có thể cần thay sau một hai năm, cây già trong chậu vừa có thể ở lâu hơn nhiều. Xem rễ và cách nước thấm để quyết, không thay theo lịch.
Cắt rễ bonsai bao nhiêu là vừa?
Mức người chơi hay dùng cho cây khoẻ là không quá chừng một phần ba khối rễ. Cây yếu, cây vừa mua về hoặc loài nhạy cảm thì cắt ít hơn và chỉ bỏ rễ hỏng.
Có nên dùng đất vườn trồng bonsai?
Đất vườn nén chặt trong chậu nông dễ bí và úng. Giá thể có nhiều hạt thô thoát nước tốt hơn, trộn thêm một phần chất giữ ẩm tuỳ loài.
Sau khi thay chậu bao lâu thì bón phân?
Chờ cây ra đọt mới đều, thường sau vài tuần, rồi bón nhẹ trở lại. Bón sớm dễ làm cháy rễ non vừa mọc.
Chậu bonsai không có lỗ thoát nước có dùng được không?
Không nên. Chậu không lỗ giữ nước dưới đáy và rất dễ làm thối rễ. Chậu đẹp mà không có lỗ chỉ nên dùng làm chậu bọc bên ngoài.
Thay chậu bonsai mùa nắng nóng được không?
Nên tránh những tuần nắng nóng gay gắt nhất. Nếu buộc phải làm, cắt rễ rất ít, làm chiều mát và che nắng cho cây ít nhất vài tuần.
