Cây mới bứng là cây vừa đào lên từ đất vườn, hoặc vừa chuyển từ bầu ươm sang chậu bán, rễ bị cắt và chưa kịp mọc lại. Nhận ra qua đất bầu tơi và mới, gốc lắc được, lá bị tỉa bớt, cành rũ vào giữa trưa. Mua được, nhưng phải hiểu mình đang mua một cây đang "dưỡng thương" chứ không phải cây đã ổn định.
Vựa nào cũng có cây mới về. Vấn đề không nằm ở chỗ cây mới bứng là xấu, mà ở chỗ nó được bán với giá và lời hứa của một cây đã đứng chậu lâu. Người mua đem về đặt ngay chỗ nắng gắt hoặc trong phòng máy lạnh, cây đang thiếu rễ gặp thêm cú sốc thứ hai, và chết trong vòng một vài tuần.
Cây bứng lên thì chuyện gì xảy ra bên dưới
Khi bứng một cây ngoài vườn, người làm thường xén một vòng quanh gốc rồi bó bầu. Phần lớn rễ tơ, những rễ nhỏ hút nước nằm xa gốc, bị cắt bỏ. Cái còn lại trong bầu là rễ cái và một phần rễ gần gốc, đủ giữ cây đứng nhưng không đủ nuôi toàn bộ tán lá.
Vì vậy người bứng cây có nghề luôn tỉa bớt lá, cắt bớt cành, có khi tuốt gần hết lá. Không phải để cho gọn, mà để giảm lượng nước bay hơi qua lá, cân lại với bộ rễ đã bị cắt. Cây bóng mát lớn bứng lên bán ngay mà vẫn giữ nguyên tán xum xuê thì càng phải nghi.
Thời gian để rễ mới mọc lại tuỳ loài và tuỳ mùa. Cây lá mềm trong nhà có thể ra rễ trắng mới trong vài tuần; cây thân gỗ lớn như bàng, sanh, si, bằng lăng thì cần lâu hơn nhiều, có cây phải dưỡng hàng tháng mới gọi là bám. Trong thời gian đó, cây sống bằng nước và chất dự trữ trong thân.
Người bán uy tín sẽ để cây mới bứng dưỡng dưới lưới che một thời gian, khi thấy đọt non nhú lên mới đưa ra bán. Cây được bán ngay ngày hôm sau sau khi về vựa là loại phải hỏi kỹ nhất.
Dấu hiệu nhận ra cây vừa bứng hoặc vừa đóng chậu
Đất mặt chậu mới, tơi, chưa bị nước tưới nén xuống. Đất đã đứng lâu trong chậu thường lún, có lớp mặt hơi cứng, có rêu nhẹ hoặc vết nước chảy. Đất mới thì xốp đều, còn hạt rời.
Có khe giữa bầu cũ và đất mới. Gạt nhẹ mặt đất sẽ thấy một khối đất khác màu, chặt hơn, quanh gốc. Đó là bầu cũ được đặt vào chậu mới rồi lấp đất xung quanh.
Gốc lắc khi đẩy thân. Rễ chưa ăn ra đất mới nên cả bầu xoay trong chậu. Vì vậy cây mới đóng chậu hay được cắm cọc hoặc buộc dây giữ.
Lá bị cắt nửa phiến hoặc tuốt bớt nhiều. Vết cắt thẳng trên phiến lá, cành chỉ còn lá ở ngọn. Đây là dấu hiệu rõ nhất ở cây bóng mát và cây kiểng lá lớn.
Lá rũ vào giữa trưa, tươi lại lúc chiều mát. Rễ không hút kịp nước khi trời nóng. Cây đã ổn định thì giữ được dáng lá cả ngày dù đất hơi khô.
Vết xén tươi ở bầu bao bố. Bao bố còn mới, dây buộc chưa bạc màu, đầu rễ cắt ở mặt bầu còn trắng hoặc mới thâm.
Chậu sạch bóng, không một vết bẩn đáy. Chậu dùng lâu ở vựa thường có vết đất, vết nước đọng dưới đáy. Chậu sạch tinh thường mới thay.
Không có đọt non nào. Cây đã bám rễ thường bắt đầu đẩy đọt mới. Cây chưa ra một chồi nào sau thời gian người bán nói là "đã lâu" thì nên hỏi lại.
Có nên mua cây mới bứng? Tuỳ mình đặt cây ở đâu
Câu trả lời đúng nhất là tuỳ chỗ đặt và sức chăm của mình. Bảng dưới đây gom những tình huống hay gặp.
| Tình huống | Nên mua cây mới bứng? | Lý do |
|---|---|---|
| Trồng xuống đất vườn, có người tưới mỗi ngày | Được | Đất vườn mát, rễ mọc ra dễ; chỉ cần che bớt nắng vài tuần đầu |
| Đặt ban công hướng tây, nắng chiều gắt | Không nên | Cây thiếu rễ gặp nắng gắt dễ cháy lá, khô cành |
| Đặt trong phòng máy lạnh, ít sáng | Không nên | Thiếu sáng làm cây ra rễ chậm, không khí khô hút nước qua lá |
| Mua làm quà tặng, giao ngay hôm sau | Không nên | Người nhận không biết cây đang dưỡng, dễ tưới sai |
| Mua cây bóng mát lớn cho công trình | Được, kèm điều kiện | Hỏi rõ thời gian dưỡng, cách chống đỡ, bảo hành sống |
| Mua cây nhỏ, giá mềm, sẵn sàng dưỡng | Được | Đặt chỗ sáng dịu, tưới đều, chờ đọt mới rồi mới chuyển chỗ |
Điểm chung: cây mới bứng cần một chỗ "trung gian" sáng mà không gắt, gió nhẹ, đất ẩm vừa. Nhà không có chỗ như vậy thì mua cây đã ổn định sẽ đỡ rủi ro hơn.
Lỡ mua cây mới bứng: dưỡng thế nào cho bám rễ
Nếu đã mua, hoặc chủ động mua vì giá tốt, những bước sau giúp cây qua giai đoạn đầu.
- Đặt chỗ sáng dịu, không nắng trực tiếp buổi trưa. Hiên nhà, dưới tán cây lớn, ban công có lưới che. Không đặt ngay vào góc tối trong nhà.
- Giữ gốc chắc. Cắm cọc hoặc chèn đá quanh bầu để cây không lắc khi gió. Rễ non mới mọc rất dễ đứt nếu gốc cứ xoay.
- Tưới đẫm một lần rồi chờ mặt đất ráo mới tưới tiếp. Bầu thiếu rễ nên hút nước chậm, tưới liên tục dễ úng. Phun sương nhẹ lên lá vào lúc nắng nóng giúp giảm mất nước.
- Chưa bón phân. Rễ bị cắt chưa hấp thu được phân, bón vào dễ làm cháy đầu rễ. Chờ cây ra đọt mới, lá mới mở hẳn rồi mới bón nhẹ.
- Không thay chậu, không cắt tỉa thêm. Mỗi lần động vào là một lần sốc. Để yên ít nhất vài tuần.
- Theo dõi đọt. Đọt non nhú lên, lá không còn rũ buổi trưa là dấu hiệu rễ mới đã làm việc. Lúc đó mới chuyển dần sang chỗ đặt chính thức.
Cây "mới về" và câu chuyện giá cả
Nhiều người hỏi vì sao cùng một loại cây, cùng cỡ, mà chỗ bán rẻ hơn hẳn chỗ khác. Một phần lý do nằm ở đây: cây mới về chưa dưỡng tốn ít công giữ hơn, quay vòng nhanh hơn. Cây đã dưỡng ở vựa vài tháng, đã bám rễ, đã ra lá mới thì người bán tốn thêm đất, nước, công tưới và chịu rủi ro cây chết trong lúc dưỡng.
Vì vậy, khi so giá giữa hai nơi, nên hỏi luôn cây đã về bao lâu. Rẻ hơn mà phải tự dưỡng vài tuần, chịu thêm rủi ro, thì có khi không còn rẻ. Ngược lại, nếu mình có sân vườn, có thời gian và biết dưỡng, mua cây mới về là cách tiết kiệm hợp lý.
Một chiêu cần dè chừng: cây mới bứng nhưng được tưới đẫm, đặt ở chỗ râm mát, buổi sáng nhìn rất tươi. Người bán nói "cây về lâu rồi, chắc rễ rồi". Cách kiểm đơn giản nhất là đẩy nhẹ thân. Bầu đã bám thì cả chậu chuyển động; bầu chưa bám thì gốc xoay trong đất.
Hỏi thêm về bảo hành: một số nơi bán cây công trình có cam kết thay cây nếu chết trong một thời gian nhất định khi chăm đúng hướng dẫn. Điều khoản này khác nhau từng nơi, nên nói rõ và ghi lại tin nhắn, đừng chỉ nghe miệng.
Câu hỏi thường gặp
Cây mới bứng bao lâu thì bám rễ?
Tuỳ loài và mùa. Cây lá mềm trồng chậu có thể ra rễ mới trong vài tuần, còn cây thân gỗ lớn có khi cần vài tháng. Dấu hiệu đáng tin nhất là cây ra đọt non và lá không còn rũ vào buổi trưa.
Vì sao người bán cắt bớt lá cây trước khi bán?
Để giảm lượng nước bay hơi qua lá, cân lại với bộ rễ đã bị cắt khi bứng. Đây là cách làm đúng nghề, nhưng cũng là dấu hiệu cho thấy cây chưa ổn định.
Cây mới đóng chậu có nên thay chậu khác ngay khi mua về không?
Không nên. Cây vừa qua một lần chuyển bầu, thay thêm lần nữa ngay là sốc chồng sốc. Để cây ở chậu cũ ít nhất đến khi ra lá mới, rồi mới tính chuyện đổi chậu đẹp.
Làm sao phân biệt cây rũ vì mới bứng với cây rũ vì thiếu nước?
Cây thiếu nước thì đất khô, tưới xong vài giờ là lá dựng lại. Cây mới bứng có thể rũ ngay cả khi đất còn ẩm, và chỉ tươi lại khi trời dịu. Đất ẩm mà vẫn rũ thì đừng tưới thêm.
Có nên bón phân kích rễ cho cây mới bứng?
Không nên tự ý dùng thuốc kích rễ khi chưa rõ cách dùng. Ưu tiên giữ đất ẩm vừa, chỗ đặt sáng dịu và để yên; nếu muốn dùng chế phẩm, hỏi người bán hoặc cán bộ khuyến nông và đọc kỹ nhãn.
Mua cây bóng mát lớn mới bứng cần thoả thuận gì?
Hỏi rõ cây đã dưỡng bao lâu, có ai đến trồng và chống đỡ không, tưới theo lịch nào, và nếu cây chết trong thời gian đầu thì xử lý ra sao. Nên có thoả thuận bằng tin nhắn hoặc giấy, đừng chỉ nói miệng.
