Cây chậu bón thừa phân thường có những dấu hiệu sau: mép lá và đầu lá cháy khô màu nâu, lá non xoăn hoặc biến dạng, mặt đất hay thành chậu đóng một lớp váng trắng, và cây héo rũ dù đất còn ẩm. Cách cứu là gỡ bỏ phân còn trên mặt, xả thật nhiều nước qua chậu để rửa bớt phần dư; nặng thì thay đất, cắt rễ hỏng và ngưng bón một thời gian.
Người bán cây gặp chuyện này nhiều hơn khách nghĩ. Thường là cây đang đẹp, chủ thương quá bón thêm "cho khoẻ", vài tuần sau lá cháy hàng loạt. Chậu nhỏ thì càng dễ: một nắm phân với chậu ngoài vườn là vừa, với chậu để bàn đã là quá liều. Bài này giúp nhận ra sớm và cứu kịp.
Vì sao thừa phân lại làm cây héo?
Phân khi tan ra là muối khoáng hoà trong nước đất. Một lượng vừa phải thì rễ hút làm dinh dưỡng. Khi quá nhiều, nước trong đất trở nên mặn hơn nước trong rễ, và rễ không những không hút được nước mà còn bị rút bớt nước ra. Kết quả là cây héo dù đất ướt, giống hệt cây thiếu nước.
Điều này giải thích vì sao nhiều người tưới thêm khi thấy cây héo, rồi cây vẫn héo. Nước tưới thêm có giúp pha loãng phần nào, nhưng nếu chỉ tưới vừa đủ ướt đất thì muối vẫn nằm đó.
Đầu rễ non, phần hút nước nhiều nhất, là phần bị tổn thương trước. Rễ cháy chuyển nâu, mềm, sau đó dễ bị nấm tấn công. Vì vậy thừa phân nặng thường kéo theo thối rễ, và lúc ấy cây khó cứu hơn nhiều.
Chậu càng nhỏ, đất càng ít, càng dễ thừa. Cây trong nhà thiếu nắng lớn chậm, dùng ít dinh dưỡng, cũng dễ thừa hơn cây ngoài trời. Đó là lý do một liều phân hợp với cây ngoài sân có thể là quá liều cho cây cùng loại để trên bàn.
Dấu hiệu nhận biết cây bị thừa phân
Mép lá, đầu lá cháy nâu. Cháy khô thành viền, thường xuất hiện ở lá già trước rồi lan dần.
Lá non xoăn, nhỏ, biến dạng. Lá mới ra không xoè đều, có khi cháy đầu ngay khi vừa nhú.
Héo dù đất ẩm. Đất còn ướt mà cây rũ, nhất là sau khi vừa bón.
Váng trắng trên mặt đất. Lớp tinh thể trắng hoặc ngả vàng đóng trên mặt đất, quanh mép chậu.
Cặn muối trên thành chậu đất nung. Thành ngoài chậu đất nung loang trắng do muối thấm qua.
Rễ nâu, đầu rễ khô hoặc mềm. Nhấc cây lên sẽ thấy đầu rễ không còn trắng.
Lá rụng đột ngột sau khi bón. Nhất là cây vừa thay chậu mà bón luôn.
Cây vươn dài, lá to mềm, ít hoa. Đây là dạng thừa đạm kéo dài, không cháy mà cây yếu, dễ sâu bệnh, cây hoa thì không chịu ra hoa.
Hạt phân còn nguyên dày trên mặt. Nhìn mặt chậu thấy hạt phân tan chậm rải dày đặc là đã bón chồng.
Cứu cây bị thừa phân
Làm càng sớm càng tốt sau khi thấy dấu hiệu. Thứ tự sau áp dụng cho cây chậu cỡ nhỏ và vừa.
- Ngưng bón mọi thứ. Kể cả phân bón lá và "thuốc dưỡng".
- Gỡ bỏ phân trên mặt. Nhặt hết hạt phân tan chậm, cạo bỏ lớp đất mặt có váng trắng.
- Xả rửa chậu. Đem chậu ra chỗ thoát nước, tưới chậm và đều cho nước chảy tuột qua lỗ đáy, lượng nước nhiều gấp mấy lần thể tích chậu. Làm vài lần cách nhau một lúc.
- Để ráo. Đặt chậu nghiêng hoặc kê cao để nước thoát hết; không để chậu ngâm trong đĩa lót.
- Kiểm rễ nếu cây vẫn héo. Sau vài ngày cây không đỡ, nhấc ra xem rễ. Rễ nâu mềm nhiều thì phải thay đất.
- Thay đất khi cần. Gỡ đất cũ, cắt rễ hỏng, trồng vào giá thể mới không có phân.
- Để cây chỗ sáng, tránh nắng gắt. Cây đang tổn thương rễ cần bớt thoát hơi nước.
- Cắt lá cháy nặng. Lá cháy không xanh lại. Cắt bớt cho gọn và để cây dồn sức cho lá mới.
- Chờ cây ra lá non khoẻ mới tính chuyện bón lại. Thường là vài tuần tới vài tháng, và bón lại ở liều thấp hơn trước.
Xả rửa không làm hại cây khoẻ, nên khi nghi ngờ mà chưa chắc, cứ xả một lần cũng không sao, miễn chậu thoát nước tốt.
Không phải lớp trắng nào cũng là thừa phân
Lớp trắng trên mặt đất hay thành chậu có thể đến từ nhiều nguồn. Nước giếng, nước máy ở một số vùng có nhiều vôi và khoáng; tưới lâu ngày, nước bốc hơi để lại cặn trắng ngay cả khi không bón phân. Cặn loại này thường cứng, bám chặt, xuất hiện đều quanh thành chậu đất nung.
Lớp mốc trắng dạng bông xốp trên mặt đất lại là nấm, do đất ẩm lâu, thiếu thoáng. Nó mềm, có sợi, lau đi lại mọc. Cách xử lý là giảm tưới, tăng thoáng, không phải xả rửa.
Còn rệp sáp có thể bám dưới gốc hoặc trên rễ, nhìn như những đốm bông trắng. Bóp nhẹ sẽ thấy có con.
Phân biệt được giúp mình không xử lý nhầm. Thừa phân thì kèm cháy mép lá, héo dù đất ẩm; cặn nước tưới thì cây vẫn bình thường; nấm mốc thì đất ướt lâu, có mùi; rệp sáp thì có con. Khi không chắc, mang lá và một nắm đất ra vựa hỏi người bán có kinh nghiệm cũng là cách nhanh.
Bón thế nào để khỏi thừa
Đọc nhãn và chọn mức thấp. Với cây chậu, đặc biệt cây trong nhà, mức thấp nhất trên nhãn thường đã đủ.
Bón ít, bón thưa. Thà thiếu một chút còn sửa được; thừa là cháy rễ.
Không bón cây vừa thay chậu. Đợi cây ra lá non, rễ ổn.
Không bón cây đang yếu. Cây héo, vàng vì lý do khác mà bón là chồng thêm gánh nặng.
Tưới ẩm đất trước khi bón phân hoà tan. Bón vào đất khô kiệt dễ cháy rễ hơn.
Xả rửa định kỳ. Thỉnh thoảng tưới đẫm cho nước chảy tuột qua đáy để rửa muối tích tụ.
Ghi lại ngày bón. Nhiều người trong nhà cùng chăm cây thì càng cần, để khỏi mỗi người bón một lần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết cây chậu bị thừa phân?
Dấu hiệu thường gặp là mép lá và đầu lá cháy nâu, lá non xoăn, váng trắng trên mặt đất và cây héo dù đất còn ẩm. Nếu các dấu hiệu xuất hiện sau khi vừa bón thì khả năng cao là thừa phân.
Xả rửa chậu cây là làm thế nào?
Đặt chậu ở chỗ thoát nước, tưới chậm và đều cho nước chảy qua lỗ đáy, lượng nước nhiều gấp mấy lần thể tích chậu, làm vài lần. Sau đó để ráo, không để chậu ngâm trong đĩa lót.
Lá đã cháy vì thừa phân có xanh lại không?
Không. Phần lá cháy sẽ không hồi lại, có thể cắt bỏ cho gọn. Điều quan trọng là lá mới ra sau đó khoẻ.
Cặn trắng trên chậu đất nung có phải do phân?
Có thể do phân, nhưng cũng có thể do nước tưới nhiều vôi. Nếu cây vẫn khoẻ, không cháy lá thì nhiều khả năng là cặn nước tưới.
Bao lâu sau khi thừa phân mới được bón lại?
Chờ cây ra lá non khoẻ, thường vài tuần tới vài tháng tuỳ mức độ. Bón lại ở liều thấp hơn trước.
Cây vươn dài, lá mềm có phải do phân?
Có thể do thừa đạm, nhưng nguyên nhân hay gặp hơn là thiếu sáng. Kiểm chỗ đặt trước, rồi mới xem lại lượng phân.
