Sen đá và xương rồng cần giá thể mà phần lớn là khoáng: đá bọt, sỏi nhỏ, trấu hun, đá trắng; chất giữ ẩm như xơ dừa hay đất sạch chỉ chiếm phần nhỏ. Đất đúng là đất mà nước tưới chảy qua chậu gần như ngay, và vài ngày sau đã khô hẳn tới đáy.
Sen đá thuộc nhóm cây nhỏ được mua nhiều, và cũng chết nhiều. Mua về vài tuần, gốc mềm nhũn, lá rụng từng chiếc khi chạm vào. Phần lớn trường hợp không phải do cây yếu hay do "không hợp tuổi", mà do cây vẫn nằm nguyên trong thứ bầu ẩm mà nó được trồng ở vườn ươm. Bài này nói rõ thứ đất sen đá cần, và lúc nào phải thay ngay.
Vì sao sen đá mua về hay thối gốc?
Sen đá, xương rồng trữ nước trong lá và thân. Chúng chịu khô rất giỏi, nhưng rễ lại chịu ngập rất kém. Ở nơi nguyên sản, chúng mọc trên đất sỏi đá, mưa xuống là nước chảy đi ngay. Trong chậu, nếu đất giữ nước vài ngày liền, rễ thối, rồi thối lan lên gốc.
Cây bán ở chợ, ở vựa nhiều khi được trồng trong bầu nhỏ có nhiều xơ dừa hoặc than bùn. Ở vườn ươm, nơi cây được che mưa, có nắng tốt, quạt gió và người chăm tưới rất đúng liều, thứ bầu ấy vẫn ổn và cây lớn nhanh. Mang về nhà, đặt ở bậu cửa sổ ít nắng hơn, tưới theo cảm tính, bầu ấy thành ổ ướt.
Chuyện còn khó hơn ở những nơi nóng ẩm, mùa mưa kéo dài. Nhiều cây sen đá vốn ưa khí hậu mát; về nơi nóng, ẩm, chúng đã yếu đi, chỉ cần đất ẩm lâu một chút là thối. Người bán thật thà sẽ nói với khách điều này; người bán cần bán nhanh thì không.
Vì vậy với sen đá, việc thay đất không phải chuyện làm khi cây lớn, mà là việc nên làm sớm sau khi mua, nhất là khi bóp thử bầu thấy ướt, mềm, nhiều xơ dừa.
Vật liệu cho giá thể sen đá, xương rồng
Đá bọt. Nhẹ, nhiều lỗ, không mục, thoát nước tốt. Là xương sống của nhiều công thức.
Sỏi nhỏ hạt đều. Sỏi hạt cỡ hạt đậu, rửa sạch bụi. Tránh sỏi quá mịn vì lấp khe.
Đá trắng (đá trân châu). Rất nhẹ, tạo thoáng; nhược điểm là nổi khi tưới.
Trấu hun. Nhẹ, tơi, rẻ, dễ kiếm. Dùng kèm khoáng, không dùng làm nền chính.
Viên đất nung. Bền, giữ một ít ẩm trong lõi, thoát nhanh bên ngoài.
Xơ dừa hoặc đất sạch. Chỉ một phần nhỏ để giữ chút ẩm và bám rễ. Xơ dừa phải xả chát kỹ.
Phân trùn. Một lượng rất nhỏ, hoặc không dùng. Sen đá không cần đất giàu.
Cát thô đã rửa. Cát hạt to dùng được ở lượng nhỏ. Không dùng cát mịn, cát xây.
Tránh đất vườn và đất sét. Đây là nguyên nhân thối gốc rất hay gặp.
Tỉ lệ khởi đầu theo điều kiện chỗ đặt
Tỉ lệ tính theo phần thể tích. Chỗ càng ít nắng, càng ẩm, càng mưa nhiều thì càng tăng phần khoáng.
| Chỗ đặt | Phần khoáng (đá bọt, sỏi, đá trắng, trấu hun) | Phần giữ ẩm (xơ dừa, đất sạch) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ban công nắng, có mái che mưa | Khoảng hai phần ba | Khoảng một phần ba | Tưới khi đất khô hẳn |
| Ngoài trời, hứng mưa | Nhiều hơn, gần ba phần tư | Ít | Mùa mưa nên kê chậu cao, nghiêng nhẹ |
| Bậu cửa sổ trong nhà | Nhiều hơn, gần ba phần tư | Ít | Thiếu nắng thì cây vươn dài; đất phải khô nhanh |
| Xương rồng thân to | Khoảng hai phần ba trở lên | Còn lại | Phủ sỏi quanh gốc để cổ rễ luôn khô |
Không có tỉ lệ đúng tuyệt đối. Nếu sau một lần tưới đẫm mà một tuần sau đáy chậu vẫn ẩm, tăng phần khoáng ở lần pha sau.
Thay đất cho sen đá mới mua
Nên làm trong vài ngày đầu sau khi mua, vào lúc trời khô ráo.
- Để bầu khô bớt. Không tưới một hai ngày để bầu dễ gỡ.
- Nhấc cây ra, gỡ nhẹ bầu cũ. Dùng que nhỏ gỡ bớt phần xơ dừa ẩm quanh rễ. Không cần gỡ sạch tới từng sợi nếu rễ quá nhỏ.
- Xem rễ. Rễ trắng hoặc nâu nhạt, chắc là tốt. Rễ đen, mềm, gốc nhũn thì cắt bỏ phần hỏng.
- Để vết cắt khô. Nếu đã cắt rễ hay gốc, để cây chỗ thoáng râm cho vết cắt se lại trước khi trồng.
- Trồng vào giá thể khô. Đổ giá thể đã pha vào chậu, đặt cây, lấp nhẹ, không nén chặt.
- Phủ mặt chậu bằng sỏi nhỏ. Giữ cổ rễ khô, lá không chạm đất ẩm.
- Chờ vài ngày mới tưới. Để rễ bị tổn thương lành lại rồi mới tưới lần đầu.
Sau thay đất, để cây chỗ sáng nhưng tránh nắng gắt giữa trưa trong một hai tuần đầu.
Mùa mưa và mùa nắng: chỉnh đất và cách đặt chậu
Ở những vùng có mùa mưa dài, đây là mùa sen đá chết nhiều nhất. Mưa liên tục, trời âm u, độ ẩm cao, đất không khô kịp giữa hai lần ướt. Nếu chậu đặt ngoài trời, nên đưa vào chỗ có mái che mà vẫn sáng. Nếu không thể, kê chậu lên cao, nghiêng nhẹ để nước thoát hết, và chấp nhận giảm tưới gần như về không.
Chậu đất nung hợp với sen đá trong mùa mưa vì thành chậu thoát hơi, đất khô nhanh hơn. Chậu nhựa, chậu sứ tráng men giữ ẩm lâu hơn, chỉ hợp khi giá thể đã rất thoáng và chỗ đặt nhiều nắng.
Mùa nắng gắt thì ngược lại: sen đá đặt ban công hướng tây có thể bị cháy lá dù đất tốt. Lúc này đất có thể giữ ẩm hơn một chút, và chậu nên được che bớt nắng chiều. Lớp sỏi phủ mặt chậu màu sáng cũng giúp đất bớt nóng.
Một mẹo của người trồng lâu năm: pha sẵn hai mẻ giá thể, một mẻ thoáng hơn cho cây đặt ngoài trời mùa mưa, một mẻ giữ ẩm hơn chút cho cây đặt trong nhà máy lạnh. Cùng là sen đá, nhưng chỗ đặt mới quyết định đất.
Lỗi hay gặp khi trồng sen đá, xương rồng
Giữ nguyên bầu ẩm từ vườn ươm. Bầu ẩm trong chậu thoáng tạo thành một lõi ướt giữa chậu, rễ thối từ trong.
Dùng chậu không lỗ thoát. Chậu sứ đẹp không lỗ là bẫy nước. Nếu muốn dùng, đặt chậu nhựa có lỗ bên trong và đổ nước đọng sau mỗi lần tưới.
Tưới theo lịch cố định. Tưới khi đất khô hẳn, không phải vì đến ngày.
Tưới vào giữa hoa thị. Nước đọng trong lòng lá dễ gây thối ngọn; tưới quanh gốc.
Lót lớp sỏi dày dưới đáy chậu. Lớp sỏi đáy không giúp thoát nước mà làm vùng đất ướt dâng lên gần rễ hơn. Thoát nước nhờ cả khối đất thoáng.
Bón phân nhiều cho cây mau lớn. Cây vươn dài, mềm, mất dáng và dễ thối.
Chậu quá to cho cây nhỏ. Khối đất lớn quanh rễ nhỏ lâu khô.
Phủ mặt bằng đá trang trí dán keo. Có loại đá màu dán keo thành tấm che kín mặt đất; nước không thoát, không khô được.
Câu hỏi thường gặp
Sen đá mới mua có nên thay đất ngay không?
Nên thay sớm nếu bóp bầu thấy mềm, ướt, nhiều xơ dừa hoặc than bùn. Để bầu khô bớt một hai ngày rồi thay để dễ gỡ và ít tổn thương rễ.
Đất trồng sen đá cần bao nhiêu phần đá?
Thường khoảng hai phần ba khoáng trở lên, tuỳ chỗ đặt. Chỗ ít nắng hoặc hứng mưa thì tăng thêm phần khoáng.
Lót sỏi dưới đáy chậu sen đá có giúp thoát nước không?
Không như nhiều người nghĩ. Lớp sỏi đáy làm vùng đất ướt dâng lên cao hơn, gần rễ hơn. Thoát nước tốt là nhờ cả khối giá thể thoáng và lỗ đáy thông.
Sen đá bị nhũn gốc có cứu được không?
Nếu phần ngọn còn chắc, có thể cắt bỏ phần thối, để vết cắt khô rồi đặt lên giá thể khô cho ra rễ lại. Nếu thối đã lan lên ngọn thì khó cứu, có thể thử giâm những lá còn chắc.
Xương rồng có cần phân không?
Cần rất ít. Một chút phân trùn trong giá thể hoặc phân tan chậm liều nhẹ trong mùa cây lớn là đủ; bón nhiều làm cây mềm, dễ thối.
Chậu nào hợp trồng sen đá nhất?
Chậu đất nung có lỗ đáy là dễ trồng nhất vì thành chậu thoát hơi. Chậu nhựa, chậu sứ dùng được nếu có lỗ và giá thể rất thoáng.