Thùng ong dú nên được che nắng buổi chiều, phía tây và tây nam, còn nắng sáng thì để vào được một phần. Cây che hợp nhất là cây tán vừa phải, giữ lá suốt mùa khô, cành dẻo không hay gãy, và mọc cách giá thùng đủ xa để rễ không lấn và cành không chạm vào.
Người bán cây hay được hỏi "trồng cây gì cho mát thùng ong". Nghe thì dễ, nhưng thực tế nhiều người trồng xong mới thấy cây che đúng vào mùa mưa, khi không cần, còn mùa khô thì rụng trụi lá đúng lúc nắng gắt nhất. Bài này đi qua cách đọc hướng nắng trong vườn mình, những tiêu chí chọn cây che, và cách che tạm trong mấy năm đầu khi cây chưa kịp lớn.
Vì sao thùng ong dú sợ nắng chiều hơn nắng sáng?
Đàn ong dú sống trong một khối tổ kín, giữ nhiệt độ bên trong bằng chính lớp sáp, nhựa và thành thùng. Chúng không có cách quạt mát mạnh như ong mật. Một thùng gỗ mỏng phơi nắng chiều vài giờ liền thì bên trong có thể nóng tới mức sáp mềm ra, mật chảy, ấu trùng chết. Không ít người nuôi từng mất đàn chỉ vì một mùa khô nắng gắt mà thùng không được che.
Nắng sáng thì khác. Ánh sáng sớm làm thùng ấm lên, đàn dậy sớm, đi làm sớm, tận dụng được giờ hoa còn nhiều mật. Vì vậy che kín toàn bộ không hẳn là tốt; cái cần là để nắng sáng lọt vào và chặn nắng từ khoảng đầu giờ chiều trở đi.
Ở nhiều vùng phía Nam, nắng chiều mùa khô là thứ đáng sợ nhất, vì trời không mây, không khí khô và mặt đất hắt nóng lên. Ở các vùng có mùa đông lạnh, chuyện lại thêm một vế: mùa lạnh thì lại cần nắng sưởi, nên cây che rụng lá vào mùa đông đôi khi lại hợp. Đọc đúng khí hậu nhà mình trước rồi mới chọn cây.
Một mẹo kiểm tra đơn giản: buổi chiều nắng nhất, áp lòng bàn tay lên nắp và hai bên thành thùng. Chỗ nào nóng tới mức không giữ tay lâu được là chỗ đang cần che. Lặp lại vào vài tháng khác nhau, vì góc nắng mùa này khác mùa kia.
Tiêu chí chọn cây che cho thùng ong
Giữ lá trong mùa nắng gắt. Đây là điều kiện số một. Nhiều cây rụng lá đúng mùa khô, che được nửa năm mưa và bỏ trống nửa năm nắng. Hỏi người bán hoặc nhìn cây cùng loài ngoài xóm vào tháng nắng nhất.
Tán vừa, không quá dày. Tán dày đặc làm góc thùng tối và ẩm quanh năm, thùng gỗ dễ mốc. Tán thưa vừa phải để lọt nắng loang lổ là đẹp nhất.
Cành dẻo, không hay gãy. Cây giòn cành gặp gió giông dễ gãy, rơi đúng xuống thùng thì vỡ tổ. Tránh trồng cây có tiếng giòn cành ngay trên giá ong.
Không có trái to rụng. Trái to rơi từ trên cao xuống nắp thùng như búa đập. Cây ăn trái có trái nặng nên đặt lệch ra, che bằng phần tán rìa chứ không đặt thùng ngay dưới gốc.
Rễ không trồi, không lấn mặt đất. Rễ trồi làm chân giá nghiêng dần theo năm, có khi đẩy cả giá lệch. Cây rễ ăn sâu dễ chịu hơn cây rễ bò ngang.
Không cần phun thuốc định kỳ. Cây che nằm ngay trên đầu ong, phun gì lên nó cũng rơi xuống thùng. Chọn loài ít sâu bệnh ở vùng mình, hỏi những nhà quanh đó trồng thấy sao.
Có thêm hoa là điểm cộng, không phải điều kiện. Cây che mà có hoa ong ghé thì quá tốt, nhưng đừng vì muốn có hoa mà chọn một cây che kém.
Lớn kịp trong vài năm. Cây quá chậm thì mình phải che tạm rất lâu; cây quá nhanh thì vài năm sau tán to quá, phải tỉa nhiều. Cây tốc độ vừa phải là dễ sống chung nhất.
Cách đặt cây che theo hướng nắng
Thứ tự dưới đây làm được trong một buổi chiều, chỉ cần cây cọc và một sợi dây.
- Đứng ở chỗ đặt thùng lúc đầu giờ chiều. Nhìn về phía mặt trời, cắm một cây cọc theo hướng bóng nắng chiếu tới thùng. Đó là hướng cần che.
- Lùi ra theo hướng ấy vài mét. Khoảng cách tuỳ chiều cao cây trưởng thành: cây càng cao càng đặt xa thùng hơn, để tán che xuống đúng chỗ mà gốc và rễ không lấn giá.
- Đánh dấu thêm một điểm lệch về phía tây nam. Mặt trời đổi góc theo mùa. Hai cây hoặc một cây tán rộng đặt hơi lệch sẽ che được cả mùa nắng gắt.
- Kiểm tra lối bay. Gốc cây không được nằm ngay trước cửa tổ. Cửa tổ thường quay về hướng sáng, cây che đứng phía sau hoặc bên hông thùng.
- Trồng cây, cắm cọc giữ. Cây mới trồng cần cọc để gió không lay gốc. Buộc dây mềm, đừng siết chặt vào vỏ.
- Che tạm trong lúc chờ cây. Dựng tấm che nhẹ hoặc giàn leo ngắn hạn phía tây thùng cho tới khi cây đủ tán.
Sau mỗi mùa, đứng lại ở chỗ thùng vào buổi chiều xem tán đã che tới đâu. Cây lớn lên thì có khi phải tỉa bớt một phía để nắng sáng vẫn lọt vào.
Che tạm khi cây chưa lớn: giàn leo, lưới, tấm lợp
Một cây che trồng từ cây con thường cần vài năm mới có tán đủ dùng. Trong thời gian ấy thùng ong vẫn cần mát, và đây là chỗ nhiều người làm sai: lấy tấm tôn đặt thẳng lên nắp thùng. Tôn hấp nhiệt, đặt sát nắp thì nóng hơn không che. Muốn dùng tấm lợp, phải kê cao để có khe gió giữa tấm và nắp thùng.
Giàn leo là cách vừa mát vừa có lợi. Một giàn tre đơn giản phía tây thùng, trồng mướp, bầu, đậu leo hay ti gôn, chỉ một mùa là kín. Hoa của các dây leo này thường thấy có ong ghé, nhất là hoa mướp nở sáng sớm. Nhưng nhớ hai điều: giàn không được dính vào giá thùng, và dây leo phải được giữ không bò sang thùng, vì đó là đường cho kiến.
Lưới che nắng loại dùng cho vườn ươm cũng dùng được, căng cách thùng một khoảng. Lưới rẻ, dễ dựng, nhưng gặp gió lớn hay bị tốc, phải buộc chắc. Chọn độ che vừa phải, đừng chọn loại quá dày làm tối hẳn góc thùng.
Cuối cùng, cách che rẻ nhất là chọn đúng chỗ ngay từ đầu. Nếu vườn đã có một cây lớn tán ổn, đặt thùng ở phía đông của gốc cây ấy, cách ra một chút, là đã có bóng chiều sẵn. Nhiều khi dời thùng vài mét đỡ hơn trồng cây mới và chờ mấy năm.
Những sai lầm khiến cây che thành rắc rối
Trồng cây che sát chân giá. Vài năm sau gốc cây to ra, rễ đội giá, mỗi lần tỉa cành là một lần đứng sát cửa tổ với dao kéo.
Chọn cây rụng lá mùa khô ở vùng nắng gắt. Che đẹp suốt mùa mưa rồi trơ cành đúng tháng thùng cần mát nhất.
Đặt thùng ngay dưới cây có trái nặng. Một trái rơi trúng nắp là đủ làm nứt thùng, đàn hoảng loạn.
Để cây che quá rậm. Thùng thiếu nắng, ẩm mốc, ong dậy muộn. Tỉa thưa để có nắng loang.
Phun thuốc lên cây che. Thuốc rơi xuống thùng và cửa tổ. Cây che cho ong phải là cây không bao giờ phải phun.
Che kín cả hướng đông. Mất nắng sáng làm đàn đi làm muộn. Chỉ cần chặn hướng chiều.
Không tính chiều cao cây trưởng thành. Cây con trông nhỏ, ba năm sau cao vượt mái nhà, tán che mất luôn khoảng hoa phía dưới.
Dùng tấm tôn đặt thẳng lên nắp. Tôn sát nắp hấp nóng xuống thùng. Phải kê cao, có khe gió.
Câu hỏi thường gặp
Thùng ong dú nên quay cửa về hướng nào?
Nhiều người nuôi quay cửa về hướng có nắng sáng để đàn dậy sớm, còn thân thùng được che nắng chiều. Hướng cửa tổ cụ thể còn tuỳ gió và địa hình vườn, phần kỹ thuật đặt thùng nên tham khảo thêm người nuôi lâu năm.
Có nên đặt thùng ong dú dưới tán cây xoài?
Được, nếu đặt lệch khỏi chỗ trái rơi và vườn xoài đó không phun thuốc trong mùa hoa. Xoài tán dày nên cần tỉa thưa để thùng không quá tối, ẩm.
Dùng giàn mướp che thùng ong có được không?
Được và khá phổ biến vì mướp leo nhanh, hoa nở sáng sớm thường có ong ghé. Giàn phải tách rời giá thùng, và dây không được bò sang thùng để tránh kiến.
Che nắng bằng lưới đen có hại cho ong không?
Lưới căng cách thùng một khoảng thì không hại. Chỉ nên chọn lưới che vừa phải và buộc chắc để gió không tốc làm đổ thùng.
Cây che có cần phải là cây cho hoa không?
Không bắt buộc. Việc chính của cây che là giữ mát ổn định quanh năm; có thêm hoa cho ong là điểm cộng.
Thùng đã nóng quá thì làm gì ngay?
Che tạm ngay bằng tấm che kê cao hoặc dời thùng vào chỗ râm theo hướng dẫn của người nuôi có kinh nghiệm, tránh làm xáo động mạnh. Cách xử lý đàn suy vì nóng có thể tìm hiểu thêm tại ongdu.com.