Ban công hướng tây sống được với những cây ưa nắng thật sự: hoa giấy, sứ thái, lưỡi hổ, dừa cạn, mười giờ, xương rồng, một số loại cỏ lan chi và cây bụi lá dày. Cây lá mỏng, lá to, quen bóng râm như trầu bà, lan ý, dương xỉ đặt ở đây thì sớm muộn cũng cháy lá, dù lúc mua về trông rất tươi.
Cái khó của hướng tây nằm ở giờ nắng. Nắng tới đúng lúc cây đã mất nước cả buổi: từ khoảng hai, ba giờ chiều tới lúc mặt trời lặn, tường và lan can đã nóng sẵn, kính cửa hắt thêm nhiệt. Người bán cây ít khi hỏi khách ban công hướng nào, nên câu đó phải tự mình đặt ra trước khi chọn cây.
Nắng chiều hướng tây khác nắng sáng ở chỗ nào?
Cùng là "nắng trực tiếp", nhưng một chậu đón nắng từ sáu tới mười giờ sáng và một chậu đón nắng từ hai tới sáu giờ chiều sống hai đời khác nhau. Buổi sáng không khí còn mát, đất trong chậu còn ẩm từ đêm, lá quang hợp được mà không phải gồng mình giữ nước. Buổi chiều thì ngược lại: đất đã khô dần từ trưa, nền gạch và tường hấp nhiệt cả ngày, cây vừa bị nắng chiếu trực tiếp vừa bị hơi nóng hắt lên từ dưới.
Ban công chung cư còn thêm một lớp nữa: cửa kính lớn phía sau và mặt kính của toà đối diện. Nhiều người thấy cây đặt sát cửa kính cháy nhanh hơn cây đặt ngoài mép lan can, dù ngoài mép nắng hơn. Lý do là kính phản chiếu và vùng sát tường gần như không có gió, hơi nóng đọng lại quanh lá.
Dấu hiệu cây đang chịu không nổi thường hiện theo thứ tự: lá rũ vào buổi chiều rồi sáng hôm sau tươi lại, sau đó mép lá khô vàng như bị hơ lửa, rồi xuất hiện mảng bạc trắng hoặc nâu giữa phiến lá ở phía hướng ra nắng. Lá rũ chiều mà sáng tươi lại chưa đáng lo; mảng cháy giữa lá thì không hồi lại được, chỉ có thể để lá mới ra khoẻ hơn.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "cây này có chịu nắng không", mà là "cây này có chịu nắng chiều trong chậu nhỏ, đứng sát tường nóng không". Nhiều loài sống khoẻ ngoài vườn dưới nắng cả ngày, vì rễ chúng đi sâu xuống đất mát, nhưng vào chậu nhỏ trên ban công tây lại héo, vì chậu nóng lên nhanh và khô nhanh hơn đất vườn nhiều lần.
Những cây thường sống khoẻ ở ban công hướng tây
Hoa giấy. Gần như là lựa chọn an toàn nhất. Hoa giấy càng nắng càng ra hoa, chịu được đất hơi khô. Điểm cần biết: cây ra hoa nhiều khi hơi "đói nước" chứ không phải khi tưới đẫm liên tục, và cành có gai nên đặt xa lối đi của trẻ nhỏ.
Sứ thái. Gốc phình trữ nước nên chịu khô rất giỏi, nắng càng gắt hoa càng đậm. Nhựa sứ thái có độc, nhà có trẻ nhỏ hay chó mèo hay gặm lá thì nên đặt cao hoặc chọn cây khác; lỡ nuốt phải thì hỏi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y ngay.
Lưỡi hổ. Chịu cả nắng lẫn bóng, nhưng cây mua từ chỗ bóng râm đem ra nắng tây ngay sẽ cháy vàng lá. Cho cây làm quen dần vài tuần, đặt ở góc có nắng xiên trước.
Dừa cạn. Nở hoa liên tục trong mùa nắng, chịu nóng tốt, nhưng rất sợ úng. Ban công tây mà tưới theo kiểu sợ khô, ngày hai lần đẫm, dừa cạn thối gốc nhanh hơn chết vì nắng.
Mười giờ. Dễ mua, dễ sống, hợp chậu nông và chậu treo mép lan can. Cây bò và rủ xuống, nở theo nắng, gần như không cần chăm, chỉ cần đất thoát nước nhanh.
Xương rồng và cây mọng nước cỡ lớn. Hợp nắng tây, nhưng những loại sen đá nhỏ, mềm, màu phấn thường quen nhà kính mát, ra nắng tây dễ bị bỏng. Chọn loại thân to, gai dày, lá cứng.
Cỏ lan chi và một số cây bụi lá dày. Hợp làm nền thấp quanh chân các chậu lớn, che bớt nắng rọi vào thành chậu. Chọn loại lá cứng, đừng chọn loại lá mỏng mềm.
Hoa hồng giống ngoại chịu nhiệt. Hồng cần nắng, nhưng nhiều giống trên ban công tây hay bị nhện đỏ vì khô nóng. Người mới trồng nên bắt đầu bằng hoa giấy, hồng để dành khi đã quen tay.
Cây thơm gốc vùng khô như hương thảo. Những cây thơm quen khí hậu khô nắng chịu ban công tây tốt hơn chỗ bóng. Chỉ cần đất rất thoát nước và đừng tưới theo kiểu rau.
Cây đẹp lúc mua nhưng thường chết ở ban công tây
Trầu bà, lan ý, vạn niên thanh. Đây là cây trong nhà, quen ánh sáng tán xạ. Người bán hay giới thiệu "dễ sống lắm", đúng là dễ sống, nhưng dễ sống trong phòng chứ không phải dưới nắng chiều. Vạn niên thanh còn có nhựa gây ngứa, sưng miệng nếu trẻ nhỏ hay thú cưng cắn phải.
Dương xỉ các loại. Lá mỏng, cần ẩm không khí. Ở ban công tây, sau một tuần lá giòn như giấy.
Cau tiểu trâm, cau Nhật để bàn. Lá cháy đầu rất nhanh, kể cả khi tưới đủ, vì hơi nóng làm lá mất nước nhanh hơn rễ kịp hút.
Cây lá màu như lá gấm, lá cẩm. Nắng gắt làm lá phai màu, cháy mảng, mất đúng cái đẹp đã khiến mình mua.
Hoa trưng trong chậu nhựa nhỏ. Cúc, thược dược, hoa giỏ treo nở rộ: đây là hàng trưng một mùa, rễ ít, bầu nhỏ, ra nắng tây vài ngày là tàn. Mua để chưng thì được, đừng mua với kỳ vọng sống lâu.
Sen đá nhỏ màu phấn. Như đã nói ở trên, chúng quen nắng dịu, ra nắng gắt dễ bị bỏng thành vết thâm.
Cây vừa bứng, bầu còn mới. Rễ chưa ổn định thì cây nào cũng yếu trước nắng. Hỏi người bán cây đã lên chậu bao lâu, rễ đã bám bầu chưa; nếu cây mới bứng, để nơi bóng một thời gian rồi mới ra nắng.
Cây được phun bóng lá. Lớp bóng làm lá đẹp lúc mua nhưng che bớt lỗ khí; ra nắng tây lá dễ bị nóng hơn. Lau nhẹ bằng khăn ẩm sau khi mua về.
Chậu và đất cho ban công hướng tây: chỗ ít ai để ý
Chậu nhựa đen mỏng là thứ hại cây nhất ở ban công tây. Thành chậu mỏng hấp nắng, đất sát thành nóng tới mức rễ phía đó chết dần, cây trông như thiếu nước dù vừa tưới. Nếu đang dùng chậu đen, có thể lồng vào một chậu sáng màu lớn hơn một cỡ, hoặc xếp các chậu thấp đứng che thành chậu cho nhau.
Chậu đất nung thoát hơi tốt, mát gốc hơn, nhưng khô nhanh. Chậu xi măng, chậu sứ dày giữ nhiệt lâu, sáng sớm vẫn còn ấm. Chọn loại nào cũng được, miễn hiểu tính của nó: chậu đất nung thì tưới thường xuyên hơn, chậu dày thì cẩn thận đừng để úng.
Cỡ chậu quan trọng hơn chất liệu. Chậu càng nhỏ, đất càng ít, nhiệt độ và độ ẩm càng dao động mạnh. Một cây hoa giấy trong chậu to vừa phải sống ổn hơn hẳn cùng cây đó trong chậu nhỏ, vì khối đất lớn hoạt động như cái đệm giữ ẩm.
Phủ mặt chậu bằng một lớp vỏ thông, sỏi nhỏ hoặc xơ dừa giúp đất đỡ bốc hơi, nhưng đừng phủ dày sát gốc thân, vì gốc ẩm liên tục dễ thối. Với cây mọng nước như sứ thái, mặt chậu chỉ cần sỏi, không phủ vật liệu giữ ẩm.
Che bớt nắng tây mà không làm tối ban công
Không phải cứ lắp lưới đen là xong. Làm theo thứ tự này để cây đỡ nóng mà ban công vẫn sáng:
- Quan sát một buổi chiều. Đánh dấu khoảng giờ nào nắng chiếu tới chỗ nào, nhất là vùng sát kính và sát tường. Nhiều ban công chỉ nóng gắt ở một phía.
- Dời cây yếu vào vùng nắng xiên. Cây chịu nắng giỏi để ngoài mép, cây kém hơn để vào vùng có bóng của tường ngăn hoặc ô văng.
- Dùng cây chịu nắng làm "tấm chắn". Một chậu hoa giấy cao đặt ngoài cùng sẽ che bớt cho các chậu thấp phía sau.
- Nếu cần lưới, chọn loại che vừa phải và màu sáng. Lưới quá dày làm cây ưa nắng ít hoa. Căng lưới cách ngọn cây một khoảng để gió lùa được, đừng phủ sát lá.
- Kê chậu khỏi nền gạch nóng. Đế kê hoặc chân chậu giúp gió đi qua đáy chậu, đỡ nóng và đỡ úng.
- Hỏi ban quản lý trước khi khoan lắp. Chung cư thường có quy định về mặt ngoài toà nhà, lắp mái che, giàn, lưới ra ngoài lan can có thể không được phép.
Tưới cây ở ban công hướng tây: lúc nào, bao nhiêu
Tưới sáng sớm là chính. Cây có đủ nước trước khi vào buổi chiều nóng. Tưới buổi trưa không hại cây như nhiều người sợ, nhưng nước bốc hơi nhanh, phí công.
Đừng tưới phun lá lúc nắng đang chiếu. Lý do thực tế là nước bốc hơi hết trước khi kịp làm gì, và tạo độ ẩm đọng giữa tán lá dày, dễ sinh nấm.
Thử đất bằng ngón tay. Ấn ngón tay xuống khoảng hai đốt; nếu còn ẩm thì chưa cần tưới, kể cả khi mặt đất đã khô.
Tưới đẫm cho tới khi nước chảy ra lỗ đáy. Tưới lắt nhắt mỗi lần một ít làm rễ chỉ nằm ở lớp mặt, càng dễ chết nắng.
Chiều mát có thể tưới bổ sung cho chậu nhỏ. Chậu nhỏ, chậu treo có khi phải tưới hai lần trong ngày giữa mùa nóng; chậu to thì không cần.
Cây mọng nước tưới thưa hơn hẳn. Sứ thái, xương rồng chỉ tưới khi đất khô hẳn. Ban công tây làm người ta sốt ruột tưới nhiều, và đó là cách giết sứ thái nhanh nhất vào mùa mưa.
Đổ nước đọng trong đĩa lót. Đĩa lót đầy nước nóng dưới nắng chiều làm rễ đáy nhũn, lại là chỗ muỗi đẻ.
Mùa mưa giảm hẳn. Ban công không có mái, mưa xối vào chậu đủ nước rồi. Kiểm đất trước khi tưới thêm.
Câu hỏi thường gặp
Ban công hướng tây có trồng được rau thơm không?
Một số loại ưa nắng như sả, hương thảo trồng được nếu chậu đủ lớn và đất thoát nước. Rau ăn lá mềm như xà lách, rau mùi thường héo vì nắng chiều quá gắt. Nếu muốn trồng, che bớt nắng sau ba giờ chiều.
Cây bị cháy lá vì nắng thì có cắt lá đi không?
Lá cháy một phần vẫn còn quang hợp được ở phần xanh, chưa cần cắt ngay. Chỉ cắt khi lá khô quá nửa hoặc trông xấu. Quan trọng hơn là dời cây hoặc che bớt để lá mới ra không cháy tiếp.
Hoa giấy ở ban công tây mà không ra hoa là vì sao?
Thường do tưới quá nhiều, bón nhiều phân đạm làm cây ra toàn lá, hoặc cây bị đặt chỗ thiếu nắng. Giảm tưới, để đất hơi khô giữa các lần tưới và tỉa bớt cành vượt, cây thường ra hoa lại.
Có nên lắp rèm tre hay lưới che cho cả ban công không?
Che toàn bộ thì cây ưa nắng như hoa giấy, sứ thái sẽ ít hoa. Chỉ nên che một phần, hoặc dùng cây cao chịu nắng che cho cây thấp. Ở chung cư, hỏi ban quản lý trước khi lắp thêm vật che.
Mới mua cây về có đặt ra ban công tây ngay được không?
Không nên, kể cả với cây chịu nắng. Cây ở vựa thường đứng dưới lưới che, ra nắng gắt ngay sẽ bị sốc. Đặt chỗ nắng xiên khoảng một, hai tuần rồi mới đưa ra chỗ nắng nhất.
Chậu đặt sát kính cửa ban công có sao không?
Vùng sát kính thường nóng hơn và ít gió, lá dễ cháy hơn. Nên chừa một khoảng giữa chậu và kính để không khí lưu thông, và ưu tiên đặt cây chịu nhiệt ở đó.
