Che mát ban công hay sân thượng bằng cây leo được, nhưng phải chọn loài ưa nắng, lớn nhanh mà không quá nặng: cát đằng, ti gôn, sử quân tử, hoa giấy là những loài hay được dùng. Thường mất một mùa mưa để giàn phủ kín, và giàn phải chắc từ đầu, vì sau này cây đã leo kín thì không sửa được nữa.
Người mua dây leo ở vựa hay chỉ nhìn hoa. Nên hỏi thêm ba điều: cây lớn tới đâu thì nặng cỡ nào, rễ khoẻ tới mức nào trong bồn, và rụng lá, rụng hoa nhiều hay ít. Ba điều đó quyết định giàn sống được bao lâu trên sân thượng nhà mình.
Cây leo che mát được tới đâu, và mất bao lâu?
Giàn cây leo không làm mát như mái tôn che, nhưng khác ở chỗ nó che mà không giữ nhiệt. Mái tôn che nắng nhưng bản thân nóng lên, hắt hơi nóng xuống. Lá cây thoát hơi nước nên phía dưới giàn mát dịu, nhất là buổi chiều. Ai từng ngồi dưới giàn hoa giấy lâu năm đều biết cảm giác này.
Nhưng giàn chỉ mát khi phủ dày, mà phủ dày thì cần thời gian. Cây mua về là cây con trong bầu nhỏ, phải ổn định rễ một thời gian rồi mới bung ngọn. Mùa mưa là lúc cây leo bò nhanh nhất; trồng vào cuối mùa khô, kịp đón mưa, thường đến cuối năm giàn đã kín được một phần lớn. Trồng giữa mùa nắng thì cây tốn sức giữ mạng hơn là leo.
Đừng tin lời hứa "một tháng phủ kín giàn". Cây leo có tiếng lớn nhanh như cát đằng có thể bò dài rất nhanh trong điều kiện tốt, nhưng bò dài khác với phủ dày. Muốn giàn dày phải bấm ngọn cho cây đẻ nhánh, dàn dây đều ra các phía, không để cả khối dồn về một góc.
Một điều nữa: giàn phủ kín thì bên dưới tối hơn. Nếu sân thượng vừa muốn ngồi mát vừa muốn trồng các chậu cây ưa nắng khác, nên chỉ làm giàn một phần, chừa khoảng trống cho nắng vào.
Các loài dây leo hay dùng cho ban công, sân thượng
Cát đằng (dây hoa tím). Lớn rất nhanh, lá dày, hoa tím xanh rủ chùm. Phủ giàn nhanh nhưng cũng nặng giàn nhanh, cần tỉa thường xuyên để không trùm cả lan can nhà bên.
Ti gôn. Dây mảnh, nhẹ, hoa hồng phấn thành chùm. Hợp ban công nhỏ, giàn nhẹ. Che không dày bằng cát đằng nhưng ít gây nặng.
Sử quân tử (dây giun). Hoa đổi màu trắng sang hồng rồi đỏ, thơm về chiều tối. Thân về sau hoá gỗ, khá nặng, cần giàn chắc.
Hoa giấy leo giàn. Chịu nắng nhất, bền nhất, sống rất lâu. Nhược điểm là gai, lá và hoa rụng nhiều, và phải buộc dắt vì hoa giấy không tự quấn như dây leo thật.
Huỳnh anh (dây leo hoa vàng). Hoa vàng to, lá bóng, chịu nắng tốt. Nhựa có độc, nhà có trẻ nhỏ cần lưu ý.
Thiên lý, mướp, bầu. Nhiều nhà trồng vừa che mát vừa có ăn. Lớn nhanh nhưng là cây một mùa hoặc vài năm, giàn sẽ trống từng đợt; lại hút nhiều nước và phân.
Hoa hồng leo. Đẹp nhưng không phải cây che mát: lá thưa, hay bệnh, cần chăm. Mua để ngắm hoa thì được, đừng mua để làm giàn che.
Trầu bà, vạn niên thanh leo cột. Đây là cây bóng, leo bám bằng rễ khí; đặt dưới nắng sân thượng sẽ cháy. Không hợp làm giàn che nắng.
Chanh leo. Có người trồng trên sân thượng, nhưng cây hút nước, hay sâu bệnh, và cuối mỗi đợt quả giàn khá xơ xác. Cân nhắc nếu chỉ cần bóng mát.
Làm giàn trước, trồng cây sau
Giàn hỏng giữa chừng là chuyện phổ biến nhất, vì người ta trồng cây trước rồi mới tính giàn. Thứ tự đúng:
- Hỏi ban quản lý hoặc kiểm giấy tờ nhà. Sân thượng chung cư, mái chung thường không được tự dựng khung. Nhà phố thì hỏi thợ hoặc kỹ sư về điểm neo chịu lực, đừng bắt vít vào lớp chống thấm.
- Chọn khung chịu được cây trưởng thành. Ống sắt mạ kẽm, sắt hộp sơn chống gỉ hoặc gỗ đã xử lý. Dây thép căng mảnh chỉ hợp cây nhẹ như ti gôn.
- Tính gió. Giàn kín lá giống như cánh buồm. Sân thượng cao, thoáng thì khung phải neo chắc, không làm giàn tự đứng trên chân đế nhẹ.
- Chừa đường đi lại và tầm với. Giàn quá cao thì không tỉa được, quá thấp thì cúi đầu đi. Đứng dưới đưa tay lên với tới mặt giàn là vừa.
- Đặt bồn trồng sát chân giàn. Bồn cách xa chân giàn thì phải căng dây dẫn, cây leo chậm và dễ gãy ở đoạn treo lơ lửng.
- Buộc dắt bằng dây mềm. Dây rút nhựa cứng siết lâu sẽ cứa vào thân. Dùng dây vải, dây nhựa mềm, buộc lỏng hình số tám.
Bồn trồng cây leo trên sân thượng cần sâu và rộng cỡ nào?
Cây leo lớn che cả giàn thì cần một khối rễ tương xứng. Trồng trong chậu nhỏ cây vẫn sống, nhưng chỉ leo được một đoạn rồi chững, lá vàng, giàn mãi lưa thưa. Muốn che mát thật, bồn nên rộng và sâu tương đương một thùng xốp lớn trở lên, càng lớn càng đỡ phải tưới.
Bồn lớn thì nặng, nhất là khi đất ướt sau mưa. Sân thượng nhà cũ, sàn mỏng, hoặc đặt bồn giữa nhịp sàn thay vì gần dầm, cột là chỗ cần hỏi kỹ sư. Đặt bồn sát tường bao, gần cột thường an toàn hơn đặt giữa sàn, nhưng đừng tự đoán khi không biết kết cấu.
Rễ cây leo khoẻ như cát đằng, hoa giấy sau vài năm có thể lách ra lỗ thoát nước, bám vào khe nứt nền. Kê bồn lên chân, không đặt bồn bịt kín trực tiếp xuống lớp chống thấm, và mỗi năm nghiêng bồn xem đáy một lần. Đây là thứ ít ai làm, rồi đến lúc sàn thấm mới đi tìm nguyên nhân.
Đất cho bồn sân thượng nên nhẹ và thoát nước: trộn đất thịt với xơ dừa, phân hữu cơ hoai, thêm một ít trấu hoặc đá nhẹ. Đất thịt nguyên chất nặng, nén chặt sau vài mùa mưa, rễ ngộp.
Những phiền toái của giàn cây leo mà người bán ít nói
Lá và hoa rụng xuống rãnh thoát nước. Hoa giấy, cát đằng rụng nhiều. Rãnh và phễu thu nước sân thượng bị nghẹt là nguyên nhân hay gặp của đọng nước, thấm trần. Phải quét thường xuyên, nhất là trước mùa mưa.
Cây bò sang nhà bên. Dây leo không biết ranh giới. Vài tháng không tỉa là ngọn đã sang mái, sang ban công hàng xóm, dễ sinh chuyện.
Kiến, rệp, ong vò vẽ làm tổ. Giàn rậm là chỗ trú của côn trùng. Kiểm định kỳ trước khi chui vào tỉa, nhất là mùa khô.
Giàn nặng dần theo năm. Thân cây hoá gỗ, cộng lá ướt sau mưa, sức nặng tăng lên nhiều so với năm đầu. Kiểm mối hàn, chân neo mỗi năm.
Muỗi. Bản thân lá không sinh muỗi, nhưng đĩa lót, bồn đọng nước, lá rụng bít rãnh thì có. Giữ khô là đủ.
Tỉa trên cao nguy hiểm. Đứng ghế, trèo lan can để tỉa giàn là cách hay gây ngã. Dùng thang chắc, có người giữ, và làm giàn ở độ cao với tới được ngay từ đầu.
Mùa bão phải giảm tán. Trước bão, tỉa thưa để gió lùa qua, tránh giàn bị giật đổ.
Cây chết thì tháo giàn mất công. Dây leo khô quấn chặt khung, gỡ ra rất cực. Chọn loài sống lâu, hợp chỗ, ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Cây leo nào phủ giàn nhanh nhất cho sân thượng nắng?
Cát đằng thường được nhắc tới vì bò nhanh và lá dày. Hoa giấy bền và chịu nắng hơn nhưng phủ chậm hơn, phải buộc dắt. Tốc độ thật còn tuỳ bồn đủ lớn không, trồng đúng mùa mưa không và có bấm ngọn cho đẻ nhánh không.
Trồng cây leo trong chậu nhỏ trên ban công được không?
Được với loài nhẹ như ti gôn, nhưng giàn sẽ thưa và cây phải tưới rất thường xuyên. Muốn che mát thật, chậu càng lớn càng tốt. Chậu nhỏ hợp để trang trí lan can hơn là che nắng.
Giàn cây leo có làm thấm sân thượng không?
Giàn tự nó không làm thấm, nhưng lá rụng bít rãnh thoát nước, bồn đặt trực tiếp lên lớp chống thấm và rễ chui ra khe nứt có thể gây thấm. Kê bồn lên chân, quét rãnh thường xuyên và kiểm đáy bồn mỗi năm.
Cây leo có làm nhà nhiều muỗi hơn không?
Lá cây không đẻ ra muỗi; muỗi cần nước đọng. Nếu đĩa lót, bồn, rãnh không đọng nước thì giàn cây không làm muỗi tăng đáng kể. Bóng râm có thể làm muỗi trú nhiều hơn, nên giữ giàn thoáng.
Ban công chung cư có được làm giàn cây leo không?
Tuỳ quy định từng toà nhà. Nhiều nơi không cho lắp khung nhô ra ngoài lan can hoặc thay đổi mặt ngoài. Hỏi ban quản lý trước, nếu không được thì có thể dùng khung đứng đặt bên trong ban công.
Mùa nào trồng cây leo để nhanh phủ giàn?
Cuối mùa khô, đầu mùa mưa là thời điểm thuận nhất, vì cây có cả mùa mưa để bò. Trồng giữa mùa nắng gắt thì phải tưới kỹ và che bớt cho cây con vài tuần đầu.
