Cây bứng bầu lớn mua ở vựa về cần hố rộng hơn bầu nhiều, thành hố xới tơi, đáy thoát nước tốt; đặt bầu sao cho mặt bầu ngang hoặc nhỉnh hơn mặt đất một chút, chống ba chân ngay khi trồng và tưới đẫm đều đặn trong những tuần đầu. Phần lớn cây chết sau khi bứng là chết vì hố quá nhỏ, trồng quá sâu, cây bị lắc gió hoặc thiếu nước, chứ không vì cây yếu.
Người bán thường giao cây tới, đặt xuống hố, lấp đất rồi đi, vì đó là việc nhanh nhất. Biết trước những bước dưới đây để nhờ họ làm đúng, hoặc tự làm lại cho chắc.
Cây bứng khác cây ươm bầu ở chỗ nào?
Cây bứng là cây từng mọc ngoài đất, được đào lên, cắt bớt rễ, bó bầu đất quanh gốc để chở đi. Phần lớn rễ hút nước, những rễ nhỏ ở xa gốc, đã bị cắt lại ngoài vườn. Cây mang về chỉ còn một phần rễ, trong khi tán lá vẫn đòi nước như cũ. Đó là lý do cây bứng thường héo, rụng lá sau khi trồng.
Cây ươm bầu lâu năm, hay cây "nuôi bầu" sau khi bứng, thì khác: rễ mới đã mọc kín trong bầu, cây đã quen. Loại này bén đất nhanh hơn nhiều. Khi mua, hỏi thẳng: cây bứng lúc nào, đã nuôi bầu bao lâu. Bầu chắc, có rễ trắng mới ló ra mép bầu là dấu hiệu tốt.
Cây bứng mới có tán lá còn nguyên, xanh mướt, nhìn rất đẹp, nhưng đó lại là điểm đáng lo: tán lớn mà rễ ít. Người bán có kinh nghiệm thường đã tỉa bớt tán trước khi giao. Nếu chưa, hỏi họ nên tỉa bao nhiêu với loài này.
Cây bứng cũng nhạy với mùa. Trồng vào đầu mùa mưa thì trời giúp tưới, đất ẩm, cây dễ sống. Trồng giữa mùa khô nắng gắt thì phải tưới và che rất kỹ. Nhiều vựa vẫn bán quanh năm, nên tự cân nhắc thời điểm.
Đào hố và đặt bầu đúng cách
Áp cho cây bứng bầu cỡ vừa đến lớn, trồng đất ở sân vườn:
- Đào hố rộng hơn bầu nhiều, sâu vừa bằng bầu. Rễ mới mọc ngang ra lớp đất tơi quanh bầu; hố rộng giúp rễ đi nhanh. Đáy hố không cần sâu hơn bầu nhiều, đào quá sâu rồi lấp đất tơi xuống thì bầu sẽ lún theo thời gian.
- Xới thành hố. Đất sét bị xẻng miết láng thành hố như thành chậu, rễ khó xuyên ra. Dùng xẻng hoặc cuốc cào nhám thành hố.
- Thử thoát nước. Đổ đầy nước vào hố, xem bao lâu thì rút hết. Nếu nước đọng lâu, đất sét hoặc có lớp xà bần bên dưới, phải xử lý thoát nước trước hoặc trồng nổi cao lên.
- Đặt bầu sao cho mặt bầu ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất. Trồng sâu, lấp đất lên thân là nguyên nhân hay gặp khiến cây thối cổ rễ, suy dần sau vài tháng.
- Xử lý bao bầu. Nilon, bao nhựa phải gỡ bỏ. Bao tải đay, lưới mềm thì có thể nới, cắt bỏ phần trên và hai bên sau khi đặt bầu vào hố; dây buộc quanh thân phải cắt hết. Không làm vỡ bầu đất.
- Lấp đất từng lớp, tưới cho đất lắng. Trộn đất đào lên với phân hữu cơ hoai vừa phải, lấp từng lớp rồi tưới để đất lấp kín khe, không nện mạnh làm vỡ bầu.
- Đắp bờ giữ nước quanh gốc. Một gờ đất tròn quanh mép bầu giữ nước tưới thấm xuống bầu thay vì chảy đi.
Không bón phân hoá học nhiều vào hố lúc trồng. Rễ bị cắt đang yếu, phân đậm dễ làm cháy rễ. Phân hữu cơ hoai trộn vừa phải là đủ.
Chống cây: bước hay bị làm qua loa
Chống ngay trong ngày trồng. Cây bứng bị gió lắc là rễ mới mọc ra bị đứt liên tục, cây không bén được.
Chống ba chân cho cây lớn. Ba cọc tre hoặc gỗ tựa vào thân theo ba hướng, hoặc ba cọc đóng quanh gốc nối dây vào thân.
Đệm chỗ buộc. Lót cao su, bao tải ở chỗ cọc tựa vào thân để không trầy vỏ.
Buộc chắc nhưng không siết. Thân vẫn được nhúc nhích nhẹ, chỉ không bị lắc mạnh. Dây siết chặt cứa vào vỏ khi thân lớn.
Không đóng cọc xuyên qua bầu. Đóng cọc vào bầu làm vỡ bầu, đứt rễ.
Kiểm sau mỗi trận gió lớn. Cọc lỏng, dây tuột phải chỉnh ngay.
Giữ cọc cho tới khi cây đứng vững. Thường là nhiều tháng; cây lớn có khi giữ cả năm. Tháo khi thấy cây đã bén chắc và không còn nghiêng khi gió.
Nhớ tháo dây. Dây buộc bị quên vài năm sẽ thắt vào thân, cây gãy đúng chỗ đó.
Tưới và che trong những tuần đầu
Những tuần đầu là quãng quyết định. Tưới đẫm vào bầu, chứ không chỉ tưới đất xung quanh: nước tưới chỉ làm ướt đất hố mới trong khi bầu ở giữa vẫn khô là chuyện hay gặp, nhất là khi bầu là đất sét còn lớp đất lấp là đất tơi. Đắp bờ quanh mép bầu và tưới chậm cho nước ngấm vào bầu.
Nhịp tưới tuỳ thời tiết và loại đất. Mùa khô thường phải tưới hằng ngày trong thời gian đầu, mùa mưa thì kiểm đất trước. Cách thử đơn giản là cắm một que gỗ sâu vào bầu, rút lên xem đất bám ẩm hay khô. Tưới quá nhiều ở đất sét kém thoát cũng làm rễ thối, nên đừng tưới theo lịch máy móc.
Với cây lớn trồng mùa nắng, che bớt nắng cho tán bằng lưới trong vài tuần đầu giúp giảm mất nước. Phủ gốc bằng rơm, lá khô, xơ dừa để đất đỡ khô, nhưng chừa trống một khoảng quanh thân.
Cây rụng một phần lá sau khi trồng là bình thường, đó là cây tự cân bằng lại với bộ rễ còn ít. Đáng lo là khi ngọn, cành non khô đen, vỏ thân nhăn lại, hoặc cạo nhẹ vỏ cành thấy lớp dưới vỏ khô nâu thay vì xanh. Khi đó hỏi lại người bán hoặc người có kinh nghiệm với loài đó.
Dấu hiệu cây bứng đã bén rễ, và dấu hiệu đáng lo
Ra chồi non mới đều trên tán. Dấu hiệu rõ nhất. Một vài chồi lẻ ngay sau trồng chưa chắc là bén, có khi là cây dùng nốt sức dự trữ.
Chồi non ra rồi giữ được, lớn tiếp. Chồi ra rồi héo là rễ chưa đủ nuôi.
Lá không còn rũ vào buổi chiều. Cây bén rễ thì chiều nắng lá vẫn đứng.
Thân đứng vững khi lay nhẹ. Bầu đã bám đất xung quanh.
Đáng lo: lá vàng rụng hàng loạt sau vài tuần. Có thể do úng hoặc thiếu nước ở bầu; kiểm đất trong bầu.
Đáng lo: cổ rễ thối, vỏ gốc mềm. Thường do trồng sâu hoặc đọng nước quanh gốc.
Đáng lo: vỏ thân bong, nứt dọc. Có thể cây bị cháy nắng thân sau khi tỉa tán mạnh; quấn bao tải hoặc quét vôi theo cách người làm vườn hay làm.
Đáng lo: kiến, mối ở gốc. Gốc yếu hay bị mối tìm tới; kiểm và xử lý sớm theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Đào hố trồng cây bứng to cỡ nào là vừa?
Hố nên rộng hơn bầu nhiều để rễ mới có đất tơi mà mọc ra, còn độ sâu chỉ cần vừa bằng bầu. Đào quá sâu rồi lấp đất tơi dưới đáy thì bầu sẽ lún, cây bị chôn sâu dần.
Có cần cởi bao bầu khi trồng không?
Bao nilon, bao nhựa phải gỡ bỏ vì rễ không xuyên qua được. Bao đay, lưới mềm có thể nới và cắt bớt phần trên sau khi đặt bầu vào hố, nhưng không làm vỡ bầu đất. Dây buộc quanh thân thì cắt hết.
Cây bứng về trồng bị rụng lá có sao không?
Rụng một phần lá là bình thường, cây đang cân bằng lại với bộ rễ còn ít. Đáng lo khi ngọn và cành non khô đen, vỏ nhăn hoặc lớp dưới vỏ khô nâu. Khi đó kiểm nước trong bầu và hỏi người có kinh nghiệm.
Chống cây mới trồng bao lâu thì tháo được?
Thường giữ nhiều tháng, cây lớn có khi cả năm, cho tới khi cây đứng vững không nghiêng khi gió. Kiểm dây buộc định kỳ để không thắt vào thân, và nhớ tháo khi không cần nữa.
Có nên bón phân ngay khi trồng cây bứng không?
Chỉ nên trộn phân hữu cơ hoai vừa phải vào đất lấp. Không bón phân hoá học đậm lúc trồng vì rễ đang yếu dễ bị cháy. Chờ cây ra chồi đều rồi mới bón nhẹ.
Mùa nào trồng cây bứng dễ sống nhất?
Đầu mùa mưa thường thuận nhất vì đất ẩm, trời mát hơn. Trồng mùa khô vẫn được nhưng phải tưới, che và phủ gốc kỹ hơn nhiều trong những tuần đầu.
