Sân nhà mới xây thường bị lấp xà bần, vữa, gạch vụn và đất sét nén ngay dưới lớp đất mặt mỏng; trồng cây thẳng vào đó, cây sẽ vàng lá, còi cọc, hoặc úng rễ vì nước không thoát. Trước khi mua cây, nên đào thử vài chỗ để biết đất thật, dọn xà bần ở chỗ định trồng, cải tạo đất bằng chất hữu cơ, và đổ nước thử xem hố thoát nước nhanh hay chậm.
Thợ xây hay dùng chính sân làm chỗ đổ xà bần, trộn vữa, rửa dụng cụ, rồi cuối công trình phủ một lớp đất màu lên trên cho đẹp. Nhìn bề mặt thì không ai biết. Cây trồng vài tháng mới lộ ra.
Vì sao đất sân nhà mới xây hay hại cây?
Xà bần gồm gạch vỡ, bê tông vụn, vữa xi măng, đôi khi lẫn cả bao bì, sắt thép. Nó chiếm chỗ của đất, rễ không có gì để bám và hút. Rễ mọc tới lớp xà bần thì dừng lại hoặc vòng quanh, cây trông như cây chậu bị chật rễ dù đang trồng ngoài đất.
Vữa và xi măng còn sót, nước rửa máy trộn đổ xuống đất có thể làm đất quanh đó kiềm hơn bình thường. Nhiều loài cây cảnh, nhất là loài ưa đất chua nhẹ, sẽ vàng lá giữa các gân, lớn chậm. Đây là cơ chế hay được nhắc tới; muốn chắc thì đo độ chua của đất bằng bộ thử hoặc gửi mẫu cho nơi có dịch vụ phân tích.
Đất sét san lấp bị xe, máy, người đi lại nén chặt suốt thời gian xây. Đất nén giống như một lớp đáy chậu không có lỗ: nước mưa thấm xuống tới đó thì đọng, rễ cây trong hố úng, trong khi bề mặt vẫn có vẻ khô.
Cuối cùng, lớp đất màu phủ mặt thường rất mỏng. Cỏ, cây bụi rễ nông sống được một thời gian, nhưng cây lớn đặt xuống thì rễ chạm ngay lớp bên dưới. Đó là lý do nhiều sân cỏ đẹp nhưng cây bóng mát cứ còi.
Đào thử để biết đất thật
Làm trước khi mua cây, mất một buổi:
- Chọn vài điểm khác nhau. Chỗ định trồng cây lớn, chỗ định làm bồn hoa, chỗ định lót cỏ, và góc nào nghi là chỗ đổ xà bần lúc xây.
- Đào sâu cỡ một bầu cây lớn. Đủ để thấy lớp đất mặt dày bao nhiêu và bên dưới là gì.
- Ghi lại từng lớp. Đất màu, đất sét, cát, xà bần, có mùi hôi hay không, có vệt xám xanh của đất úng không.
- Bóp thử đất. Đất sét ẩm bóp lại thành khối dẻo, miết bóng; đất cát rời ra, sạn tay; đất thịt tốt bóp lại rồi vỡ ra thành cục nhỏ.
- Đổ nước vào hố thử. Đổ đầy nước, chờ rút hết, đổ lần nữa và xem bao lâu thì rút. Rút rất chậm là có lớp chặn bên dưới.
- Chụp ảnh từng hố. Để đem hỏi người làm vườn hoặc người bán cây có kinh nghiệm, thay vì tả bằng lời.
Nhiều nhà bỏ qua bước này vì "đất trông đen đẹp". Lớp đất đen bên trên thường là đất phủ mới, không nói lên gì về bên dưới.
Xử lý từng loại đất sau khi đào thử
Xà bần ở chỗ trồng cây. Đào bỏ hẳn trong phạm vi rộng hơn hố trồng và thay đất mới. Không trồng cây lớn lên đống xà bần rồi hy vọng rễ tự tìm đường.
Xà bần lấp cả sân. Nếu không dọn được hết, làm bồn nổi hoặc đắp luống cao bằng đất tốt cho khu trồng; khu lối đi có thể giữ nguyên.
Đất sét nặng. Trộn nhiều chất hữu cơ hoai mục như phân chuồng hoai, xơ dừa, trấu, lá mục vào vùng rộng, không chỉ trong hố. Cải tạo dần qua nhiều mùa.
Đất sét kém thoát nước. Trồng nổi, đặt bầu cao hơn mặt đất và đắp đất quanh, hoặc làm rãnh thoát nước cho cả khu.
Đất cát. Thoát nước nhanh nhưng giữ nước và chất dinh dưỡng kém. Trộn chất hữu cơ, phủ gốc dày, tưới thường xuyên hơn.
Đất nghi lẫn vữa xi măng. Dọn bỏ phần lẫn vữa, thay đất, và đo độ chua nếu cây ưa đất chua có dấu hiệu vàng lá.
Đất có mùi hôi, vệt xám xanh. Dấu hiệu đất thiếu khí do úng lâu ngày. Phải xử lý thoát nước trước khi trồng bất cứ thứ gì.
Đất nén chặt bề mặt. Xới sâu, cày tơi lớp trên, bổ sung hữu cơ; tránh cho xe đi qua khu trồng sau này.
Hố trồng "cái chậu" và lối nghĩ đúng về cải tạo đất
Một sai lầm rất phổ biến là đào hố nhỏ trong đất sét chặt rồi đổ đầy đất tơi xốp, phân hữu cơ vào. Tưởng là chiều cây, nhưng thực ra tạo ra một cái chậu không có lỗ đáy: nước mưa đổ vào hố tơi rồi đọng lại vì xung quanh là đất sét không thấm. Rễ quanh quẩn trong hố, gặp mùa mưa thì úng.
Cách đúng là cải tạo một vùng rộng, và để hố trồng chuyển tiếp dần ra đất xung quanh: thành hố được xới nhám, đất lấp trộn đất cũ với chất hữu cơ, không phải toàn đất mua. Rễ quen dần với đất thật của sân.
Với đất sét quá chặt mà không cải tạo được rộng, trồng nổi là lối thoát: đặt bầu cao hơn mặt đất, đắp một ụ đất tốt quanh, để nước thoát ra xung quanh thay vì đọng trong hố.
Cải tạo đất là chuyện nhiều mùa. Năm đầu phủ gốc, bổ sung lá mục, phân hoai, để giun và vi sinh làm phần còn lại. Không có loại phân hay chế phẩm nào biến đất sét thành đất thịt trong một tuần, dù quảng cáo nói gì.
Chọn cây khi chưa kịp cải tạo đất hết
Ưu tiên cây chịu đất nghèo. Hoa giấy, sứ, dừa cạn, lưỡi hổ, nhiều cây bụi bản địa chịu được đất kém hơn cây lá mềm.
Trồng cây lớn sau, cây nhỏ trước. Cây lớn là khoản lớn, đặt vào đất xấu là phí. Dùng một hai mùa để cải tạo đất trước.
Dùng chậu lớn, bồn nổi tạm thời. Có cây xanh ngay mà không phụ thuộc đất sân.
Đất sét kém thoát: tránh cây sợ úng. Sứ, mai, nhiều loài cây hoa thối rễ nhanh trong đất đọng nước.
Đất cát: tránh cây ưa ẩm liên tục. Hoặc chuẩn bị tưới nhiều và phủ gốc dày.
Đất nghi kiềm: tránh cây ưa chua. Cho tới khi đo được độ chua hoặc thay đất.
Hỏi người bán về đất ở vựa. Cây đang sống trong đất gì ở vựa, chuyển sang đất sân nhà có khác nhiều không.
Theo dõi một mùa mưa. Mùa mưa đầu tiên cho biết chỗ nào đọng nước, chỗ nào thoát tốt, rõ hơn mọi phép thử.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết sân nhà có xà bần bên dưới?
Đào thử vài hố sâu cỡ một bầu cây lớn ở các vị trí khác nhau. Xà bần thường lộ ra ngay dưới lớp đất màu mỏng, nhất là ở góc sân, gần chỗ trộn vữa khi xây. Cây trồng còi cọc, vàng lá theo từng chỗ cũng là dấu hiệu.
Có trồng cây được trên nền xà bần không?
Cỏ và cây bụi rễ nông có thể sống trên một lớp đất màu đủ dày phủ trên xà bần. Cây lớn thì cần dọn xà bần trong phạm vi rộng quanh chỗ trồng hoặc làm bồn nổi. Trồng thẳng vào xà bần thường làm cây còi.
Đất sét trồng cây gì được?
Nhiều loài sống được trong đất sét nếu thoát nước được xử lý và đất được bổ sung chất hữu cơ. Tránh các loài sợ úng như sứ, mai khi đất còn đọng nước. Trồng nổi là cách hay dùng.
Có nên đổ đất mới đầy hố trồng trong đất sét không?
Đổ toàn đất tơi vào hố nhỏ trong đất sét dễ tạo thành cái chậu đọng nước. Nên cải tạo vùng rộng, trộn đất cũ với chất hữu cơ, xới nhám thành hố, hoặc trồng nổi.
Đất lẫn vôi vữa có hại cây không?
Vữa xi măng có thể làm đất quanh đó kiềm hơn, một số cây ưa chua sẽ vàng lá. Nên dọn bỏ phần lẫn vữa và đo độ chua của đất nếu nghi ngờ. Bộ thử độ chua bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp.
Cải tạo đất sân vườn mất bao lâu?
Cải tạo đất sét hay đất nghèo là chuyện nhiều mùa, không xong trong vài tuần. Bổ sung chất hữu cơ, phủ gốc, hạn chế giẫm nén và theo dõi qua mùa mưa đầu tiên.
