Cây cho ong dú chia thành ba nhóm theo thứ ong lấy: phấn để nuôi ong non, mật để lấy năng lượng, nhựa để xây tổ và chặn kiến. Một vườn tốt cho ong cần đủ cả ba, và nhiều cây cho cùng lúc hai thứ. Bảng tra trong bài gom những cây hay được người nuôi ong dú nhắc tới, xếp theo dạng cây, cách mua và điều cần lưu ý.
Bảng tra này là điểm xuất phát, không phải lời bảo đảm. Không có cây nào chắc chắn cho ong dú nhiều phấn hay nhiều mật ở mọi nơi; mức độ ong ghé tuỳ vùng, tuỳ mùa, tuỳ những gì khác đang nở quanh đó. Cột "ong thường lấy" ghi theo kinh nghiệm người nuôi chia sẻ, không phải số đo.
Cách dùng hợp lý nhất: chọn trong bảng vài cây hợp đất và chỗ của mình, trồng ít một, quan sát ong vùng mình phản ứng thế nào, rồi mới trồng nhiều. Phần cuối bài có các bước để làm việc đó, vài tình huống cụ thể và những sai lầm hay gặp.
Phấn, mật, nhựa: ong cần mỗi thứ để làm gì?
Phấn là nguồn đạm và chất béo của đàn. Ong non cần phấn để lớn; một đàn có mật mà thiếu phấn thì khó phát triển. Hoa cho phấn tốt thường có nhiều nhị lộ ra, phấn bám tay khi quẹt nhẹ.
Mật hoa là nguồn năng lượng. Ong hút mật ở đáy hoa, mang về tổ và chế biến thành mật ong. Hoa cho mật phải có đáy đủ nông để vòi ngắn của ong dú với tới; đây là lý do hình dạng hoa quan trọng, như đã bàn trong bài ong dú thích hoa gì.
Nhựa không đến từ hoa mà từ vỏ, chồi, quả, vết thương của cây. Ong trộn nhựa với sáp để làm vách tổ, bầu chứa, ống cửa. Nhóm này hay bị quên nhất vì người ta nghĩ "cây cho ong" là cây có hoa.
Một cây có thể cho cả ba. Cây xoài có hoa cho phấn, mật, và thân rỉ nhựa. Cây điều cũng vậy. Ngược lại, có cây hoa chỉ chủ yếu cho phấn, như nhiều giống hướng dương, hoa mười giờ. Khi lập danh sách, hãy tự hỏi: trong ba thứ, vườn mình đang thiếu thứ nào?
Bảng tra 1: cây thân thảo, dây leo, cây bụi, hoa ngắn ngày
Nhóm này cho hoa nhanh, rẻ, dễ thay đổi. Cột thời gian chỉ để so các cây với nhau; ngoài vườn còn tuỳ giống, mùa gieo và độ màu của đất.
| Cây | Ong thường lấy | Dạng mua | Tới khi có hoa | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Sao nhái | Phấn, mật | Hạt, cây con | Nhanh | Tự gieo hạt, nhổ bớt khi lan |
| Xuyến chi | Phấn, mật | Thường tự mọc | Nhanh | Lan rất mạnh, hạt bám quần áo; nên khoanh vùng |
| Hướng dương | Phấn | Hạt | Vài tháng | Tránh giống cắt cành không phấn |
| Mười giờ | Phấn | Cành giâm | Rất nhanh | Hoa nở buổi sáng, cần nắng |
| Ti gôn | Mật, phấn | Cây con | Vài tháng | Leo mạnh, cần giàn riêng |
| Húng quế, tía tô, kinh giới | Mật | Cây con, giâm | Nhanh khi để trổ bông | Chừa khóm không ngắt ngọn |
| Cúc hoa đơn các loại | Phấn, mật | Cây chậu | Mua có nụ sẵn | Hỏi thuốc đã phun ở vựa |
| Hoa bụi hoa đơn, hoa chùm nhỏ | Tuỳ loài | Cây con, giâm | Vài tháng | Chọn giống hoa đơn, tránh hoa kép |
Cây trong bảng này phần lớn tàn theo mùa hoặc cần gieo lại. Chúng là lớp "lấp chỗ trống", không phải khung chính của vườn.
Bảng tra 2: cây ăn trái, cây lâu năm, cây gỗ
Nhóm này ra hoa chậm hơn sau khi trồng nhưng mỗi mùa cho rất nhiều hoa, và nhiều cây cho thêm nhựa.
| Cây | Ong thường lấy | Kiểu ra hoa | Dạng mua nên chọn | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Nhãn, vải, chôm chôm | Mật, phấn | Chùm lớn, một đợt chính | Ghép, chiết | Tán rộng, cần đất |
| Xoài | Phấn, mật, nhựa | Chùm nhỏ, một đợt chính | Ghép | Trồng xa nhà, xa móng |
| Dừa | Phấn, mật | Buồng hoa lần lượt | Cây con | Cây cao, hỏi giống lùn nếu sân hẹp |
| Chanh | Mật, phấn | Nhiều đợt | Chiết, ghép | Soi rệp, sâu vẽ bùa khi mua |
| Bưởi, cam, quýt | Mật, phấn | Theo mùa | Ghép | Hỏi lịch phun ở vựa |
| Ổi | Phấn | Lai rai | Chiết | Dễ trồng, ra hoa sớm |
| Khế | Mật, phấn | Nhiều đợt | Ghép | Cây hạt lâu ra hoa |
| Điều | Mật, phấn, nhựa | Theo mùa | Ghép, cây con | Hợp đất rộng, nắng nhiều |
| Dầu rái, sao đen | Nhựa | Cây gỗ lớn | Cây con | Chỉ hợp đất rộng; cây có sẵn quanh vùng đáng giá hơn |
Với cây lâu năm, giữ lại cây già có sẵn quanh nhà thường có ích cho ong hơn trồng mới.
Nhóm cây cho nhựa: những điều riêng cần biết
Nhựa không tới từ hoa. Cây cho nhựa có thể có ích với ong cả những tháng không có hoa.
Ong lấy nhựa ở vết thương. Vết gãy cành, vết cắt tỉa, chỗ sâu đục là nơi nhựa rỉ ra. Cây khoẻ không vết thương thì ít nhựa lộ ra ngoài.
Không chém cây cho chảy nhựa. Vết chém mở đường cho nấm, mối, sâu đục thân; cây già bị chém nhiều dễ suy.
Cây gỗ lớn là nguồn bền nhưng chậm. Dầu rái, sao đen mất nhiều năm mới lớn. Trồng là cho nhiều năm sau.
Cây ăn trái cho nhựa là lựa chọn kép. Xoài, điều cho cả hoa và nhựa, hợp với đất vừa phải hơn cây gỗ lớn.
Nhận ra ong lấy nhựa bằng mắt. Ong đậu lâu trên vỏ, chân sau mang hạt bóng sẫm thay vì bột phấn màu. Chi tiết trong bài ong dú lấy nhựa, keo ở cây nào.
Vài nguồn ổn định là đủ. Ong không cần nhựa với lượng lớn như mật, phấn. Đừng trồng cây gỗ lớn chỉ vì nhựa nếu đất không hợp.
Nhìn ong để biết đang lấy phấn hay mật
Đứng ở một khóm hoa vài phút buổi sáng sẽ thấy hai kiểu ong. Kiểu thứ nhất bò chậm trên đám nhị, cọ mình vào phấn, rồi dùng chân chải phấn về hai chân sau. Sau vài bông, chân sau phồng lên một cục màu. Đó là ong đang gom phấn.
Kiểu thứ hai cắm đầu vào giữa bông hoa, đứng khá yên một lúc, rồi chuyển sang bông kế. Chân sau không phồng. Đó là ong đang hút mật. Ở những cụm hoa li ti, ong làm việc này rất nhanh, gần như bò liên tục.
Nhiều khi một con ong làm cả hai việc trên cùng một cây. Không cần phân biệt quá chi li. Điều đáng ghi nhận là cây nào có ong, ong làm gì là chính, vào giờ nào.
Biết ong đang lấy gì ở cây nào giúp đọc bảng tra trên một cách thực tế hơn: một cây ghi "phấn, mật" ở nơi khác, ở vườn mình có thể chỉ thấy ong lấy phấn. Ghi lại theo đúng những gì mình thấy.
Dùng bảng tra để lập danh sách cây cho nhà mình
Các bước dưới giúp đi từ bảng tra chung tới một danh sách vừa đất, vừa túi tiền, vừa với ong vùng mình.
- Liệt kê cây đã có trong tầm vài trăm mét. Cây nhà mình, nhà hàng xóm, hàng cây ven đường. Đánh dấu cây đã thấy có ong ghé.
- Xác định nhóm đang thiếu. Đã có nhiều cây trái lớn nhưng thiếu hoa nhỏ lai rai? Có hoa nhưng không có nguồn nhựa nào?
- Chọn trong Bảng tra 2 một hai cây khung. Cây lâu năm hợp đất, hợp chỗ, ưu tiên cây ra hoa nhiều đợt hoặc cho thêm nhựa.
- Chọn trong Bảng tra 1 vài cây lấp chỗ trống. Gieo hoặc trồng ngay trong lúc chờ cây khung lớn. Gợi ý cách gieo trong bài cây hoa ngắn ngày nhanh ra hoa cho ong dú.
- Mua ít, mỗi loài một chút. Thử trước khi mở rộng. Ghi lại loài nào ong ghé nhiều.
- Sau một mùa, xem lại danh sách. Bỏ loài không có ong, nhân thêm loài ong thích, tìm loài cho khoảng thiếu hoa.
Danh sách tốt nhất không phải danh sách dài nhất, mà là danh sách mỗi cây đều có lý do có mặt.
Ba tình huống cụ thể
Nhà phố có sân thượng, chỉ trồng chậu. Không trồng được cây gỗ lớn, nên chọn chậu chanh, ổi chiết làm khung vì ra hoa nhiều đợt, thêm vài chậu mười giờ, húng quế, tía tô để trổ bông, một giàn ti gôn nếu có lan can chắc. Nhựa không có nguồn trên sân thượng thì để ý cây xoài, cây sao quanh khu phố.
Vườn quê đã có sẵn nhãn, xoài, dừa. Nguồn hoa lớn theo mùa đã có, nguồn nhựa từ xoài cũng có. Thứ còn thiếu thường là hoa lai rai giữa các mùa. Trồng thêm khế, chanh, ổi, và một góc hoa ngắn ngày là lấp được nhiều khoảng trống. Giữ lại cây già, đừng chặt để trồng mới.
Mảnh đất mới mua, chỉ có cỏ. Đây là trường hợp cần kiên nhẫn nhất. Trồng cây khung ngay trong mùa thuận đầu tiên, gieo hoa ngắn ngày phủ quanh, và chưa vội đưa đàn ong về khi chưa có gì nở. Trong những năm đầu, cây quanh vùng là nguồn chính, cây mình trồng là đầu tư cho sau này.
Ba tình huống, ba danh sách rất khác nhau từ cùng một bảng tra. Đó là lý do bảng tra chỉ là công cụ, còn quyết định phải dựa vào đất và ong ở chỗ mình.
Sai lầm thường gặp khi dùng danh sách cây cho ong
Trồng thật nhiều một loài. Một loài chỉ cho một mùa. Nhiều loài, mỗi loài ít, cho nhiều mùa hơn.
Chỉ nghĩ tới hoa, quên nhựa. Đàn ong cần nhựa để xây và giữ tổ. Để ý cả cây cho nhựa.
Tin danh sách hơn tin ong. Cây được nhắc ở nơi khác có thể không hợp vùng mình. Ong quanh nhà là thước đo cuối.
Mua giống hoa kép vì đẹp. Hoa kép đẹp nhưng ít phấn, ong khó vào.
Đặt cây vừa mua ở vựa sát đàn ngay. Cây giống, cây hoa chậu có thể vừa được phun. Để xa một thời gian.
Mang cây xâm hại về vì ong thích. Những loài như mai dương gây hại lớn cho đồng ruộng, kênh rạch. Ong ghé không phải lý do để trồng.
Kỳ vọng sản lượng. Không có cây nào được bảo đảm làm tăng lượng mật của đàn. Trồng cây là để ong có thức ăn gần, không phải để tính thu nhập.
Phun thuốc lên chính cây trồng cho ong. Trồng cho ong rồi phun lúc hoa nở là tự làm hại đàn mình.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Khi không chắc tên một loài cây. Chụp lá, hoa, thân, hỏi người làm vườn lâu năm hoặc cán bộ khuyến nông. Tên dân gian có khi khác nhau giữa các vùng.
Khi định trồng một loài lạ được giới thiệu là "ong rất thích". Hỏi cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật xem loài đó có phải loài xâm hại hoặc cần hạn chế không.
Khi vườn có sâu bệnh cần xử lý. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về cách làm ít hại cho ong; nếu buộc dùng thuốc thì đọc nhãn, đúng liều, không phun khi hoa nở và giờ ong đi làm.
Khi cây có độc trong nhà có trẻ nhỏ, thú cưng. Một số cây cảnh như trúc đào, vạn niên thanh có độc. Lỡ nhai nuốt thì hỏi ngay bác sĩ hoặc bác sĩ thú y, mang theo mẫu cây.
Khi đàn ong có dấu hiệu bất thường. Ong chết nhiều trước cửa tổ, đàn yếu đi nhanh là chuyện của kỹ thuật nuôi. Hỏi người nuôi lâu năm ở vùng mình, hoặc tìm hiểu thêm ở ongdu.com.
Khi muốn trồng cây gỗ lớn gần nhà, gần đường. Hỏi người có chuyên môn về khoảng cách an toàn với móng nhà, đường điện; cây ven đường công cộng thì hỏi cơ quan quản lý cây xanh.
Khi người bán hứa hẹn về mật, về thu nhập. Đó là lời quảng cáo. Không ai bảo đảm được lượng mật từ một loài cây.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú cần cây cho phấn hay cây cho mật hơn?
Đàn cần cả hai: phấn để nuôi ong non, mật để lấy năng lượng. Vườn chỉ có một loại thì đàn vẫn phải bay đi tìm loại kia, nên cân đối cả hai cùng với nguồn nhựa.
Cây nào vừa cho hoa vừa cho nhựa cho ong dú?
Xoài và điều thường được người nuôi nhắc tới vì có hoa nhỏ mọc chùm và thân hay rỉ nhựa ở vết thương. Mức độ ong ghé tuỳ vùng, nên quan sát thêm.
Có danh sách cây chắc chắn tốt cho ong dú không?
Không có danh sách nào đúng ở mọi nơi. Các danh sách chỉ là điểm bắt đầu; ong quanh nhà mình mới cho biết cây nào thật sự được dùng.
Trồng bao nhiêu loài cây cho ong là đủ?
Không có con số chung. Quan trọng là các loài ra hoa vào những thời điểm khác nhau và có cả nguồn phấn, mật, nhựa trong tầm ong bay.
Hoa ngắn ngày có thay được cây ăn trái cho ong không?
Không hẳn. Hoa ngắn ngày ra hoa nhanh, lấp chỗ trống, nhưng lượng hoa nhỏ và tàn theo mùa. Cây ăn trái, cây lâu năm là khung chính, hoa ngắn ngày là lớp bổ sung.
Có nên trồng mai dương cho ong dú?
Không nên. Mai dương là loài xâm hại gây hại lớn cho đồng ruộng, kênh rạch, dù ong có thể ghé. Hỏi cán bộ khuyến nông nếu thấy loài lạ được khuyên trồng.
