Ong dú thường tìm tới những hoa nhỏ, mở, nông, mọc thành chùm và lộ rõ nhị, vì thân ong rất bé và vòi ngắn, không với tới đáy những hoa ống dài. Hoa ống dài và hẹp, hoặc hoa kép chồng nhiều lớp cánh, thường đẹp trong mắt người nhưng khó dùng với ong dú.
Đó là nguyên tắc chung, không phải danh sách cứng. Cùng một loài hoa, ong ở vườn này lui tới đều, ong ở vườn khác lại ít ghé, tuỳ những gì đang nở quanh đó. Vì vậy cách chắc nhất vẫn là hiểu hình dạng hoa nào hợp ong, rồi quan sát ong thật ở vùng mình trước khi mua nhiều.
Vì sao cái miệng nhỏ của ong dú quyết định hoa nào dùng được?
Ong dú, hay ong không ngòi, nhỏ hơn ong mật nuôi thùng quen thuộc rất nhiều; nhiều loài chỉ bằng con kiến lớn. Vòi hút của chúng cũng ngắn tương ứng. Một bông hoa giấu mật ở đáy ống dài thì ong dú đứng ở miệng ống cũng không với tới, dù hoa có nhiều mật đến đâu.
Ngược lại, những hoa mở rộng như cái đĩa, hoa có tràng ngắn, hoặc những cụm hoa li ti mọc sát nhau, cho ong đứng ngay trên hoa mà lấy mật và phấn. Với ong nhỏ, một cụm nhiều hoa tí xíu lại có lợi: bò từ hoa này sang hoa kia, không mất sức bay.
Phấn còn quan trọng không kém mật. Phấn là nguồn đạm để nuôi ong non. Hoa có nhị lộ ra, nhiều nhị, phấn dễ lấy là hoa ong dú hay quanh quẩn. Khi thấy ong bò chậm trên đám nhị rồi bay đi với hai chân sau phồng một cục màu vàng, cam hay trắng, đó là ong đang gom phấn.
Màu sắc cũng có phần, nhưng ít hơn người ta nghĩ. Ong nói chung nhìn rõ các màu trắng, vàng, xanh lam, tím, và thường kém nhạy với đỏ thuần. Tuy vậy, một bông hoa đỏ có hình dạng dễ vào và nhiều phấn vẫn có ong ghé. Hình dạng và cách hoa mở mới là điều quyết định.
Dấu hiệu nhận ra một loài hoa hợp ong dú
Hoa nhỏ, mọc thành chùm hoặc cụm. Hoa cúc dại, hoa rau thơm trổ bông, chùm hoa cây ăn trái là những dạng ong nhỏ dùng tốt.
Tràng hoa mở, nông. Đặt đầu tăm vào giữa hoa mà chạm ngay tới nhị, nhuỵ là hoa nông. Phải đẩy sâu cả đốt ngón tay là hoa ống.
Nhị lộ ra, nhiều phấn. Lấy ngón tay quẹt nhẹ lên nhị thấy dính bột vàng là hoa có phấn dễ lấy.
Hoa đơn một lớp cánh. Hoa đơn để lộ nhị và đường vào. Giống hoa kép thường đã đổi nhị thành cánh phụ, ít hoặc không còn phấn.
Nở rải rác, kéo dài. Cây ra hoa lai rai nhiều tuần có ích cho ong hơn cây nở rộ vài ngày rồi tàn hết.
Nở vào buổi sáng, giờ ong đi làm. Ong dú thường ra ngoài khi trời ấm và sáng. Hoa chỉ nở về đêm thì ong dú khó dùng.
Đang có ong ghé ở nơi khác. Thấy ong dú bám trên cùng loài hoa ở nhà hàng xóm, ven đường, là dấu hiệu tốt nhất.
Có côn trùng nhỏ khác cũng ghé. Hoa nhiều ong nhỏ, ruồi hoa, bọ nhỏ ghé thường là hoa mở và dễ tiếp cận.
Hoa đẹp nhưng ong dú khó dùng
Hoa ống dài, hẹp. Nhiều hoa ống dài hợp với bướm và chim hút mật hơn, vì chỉ vòi dài mới với tới đáy ống. Ong dú đậu ngoài miệng rồi bỏ đi.
Hoa kép nhiều lớp cánh. Hồng kép, dâm bụt kép, cúc kép đẹp nhưng nhị bị thay bằng cánh. Ong lục mãi không thấy gì.
Giống hoa cắt cành không phấn. Một số giống hướng dương trồng để cắm bình được chọn để không rơi phấn cho khỏi bẩn khăn bàn. Đẹp, to, nhưng với ong gần như không có gì.
Hoa có cánh khép kín. Những hoa cần con côn trùng nặng ép mở cánh mới vào được thường quá sức ong nhỏ.
Hoa chỉ nở về đêm. Hoa thơm nở tối, khép buổi sáng là dành cho bướm đêm, dơi.
Cây hoa ở vựa vừa được phun thuốc. Cây hoa bày bán có thể đã được phun để giữ lá đẹp, chống sâu khi vận chuyển. Hỏi người bán và để cây một thời gian trước khi đặt sát đàn ong.
Hoa nhuộm màu, hoa giả cắm vào chậu. Có nơi cắm hoa giả hoặc hoa cắt cành vào chậu cây cho bắt mắt. Nhìn kỹ cuống hoa có nối vào cây không.
Hoa to đơn độc nở vài ngày. Không có gì sai, nhưng một bông to nở hai ngày có ích ít hơn một bụi hoa nhỏ nở cả tháng.
Đọc nhanh hình dạng hoa
Bảng dưới gom theo hình dạng hoa, không phải theo loài, để khi đứng ở vựa trước một cây lạ vẫn tự đánh giá được. Ví dụ trong cột cuối là những dạng quen thuộc; mức độ ong ghé thực tế còn tuỳ vùng.
| Hình dạng hoa | Với ong dú | Ví dụ thường gặp |
|---|---|---|
| Hoa nhỏ mọc chùm, tràng ngắn | Thường dùng tốt cả mật và phấn | Chùm hoa nhãn, vải, xoài; bông rau thơm như húng, tía tô |
| Hoa dạng cúc đơn, có đĩa nhị ở giữa | Thường dùng tốt, nhất là phấn | Xuyến chi, sao nhái, hướng dương giống có phấn |
| Hoa mở như cái đĩa, nhiều nhị | Phấn dễ lấy | Hoa ổi, hoa họ cam chanh, hoa mười giờ |
| Hoa ống dài, hẹp | Khó với tới mật | Nhiều loài hoa ống trồng làm cảnh |
| Hoa kép nhiều lớp cánh | Ít hoặc không có phấn | Hồng kép, cúc kép, dâm bụt kép |
| Hoa nở đêm, thơm đậm | Gần như không dùng được | Các loài hoa thơm nở tối |
Khi phân vân, cứ hỏi người bán xem cây đó là giống hoa đơn hay hoa kép. Câu hỏi đơn giản này loại được nhiều cây đẹp mà vô ích với ong.
Đi vựa chọn cây hoa cho ong: nên hỏi gì?
Người bán cây cảnh quen trả lời câu hỏi về màu hoa, độ bền hoa, cây có dễ chăm không. Ít ai hỏi họ hoa có phấn không, ong có ghé không. Thế nên đừng ngạc nhiên nếu câu trả lời là "ong nào cũng thích hoa này", câu đó thường là phỏng đoán.
Cách hỏi hiệu quả hơn là đi vào chi tiết: giống này hoa đơn hay hoa kép, nở buổi nào, nở rộ một đợt hay lai rai, cây vừa phun thuốc gì chưa và lúc nào. Những câu này người bán có kinh nghiệm thường trả lời được.
Nếu vựa có khu cây đang nở ngoài trời, dừng lại vài phút buổi sáng xem có ong nhỏ nào ghé không. Đây là phép thử rẻ nhất. Cây đang nở rộ mà không có côn trùng nào ghé là một tín hiệu đáng suy nghĩ, có thể do giống, cũng có thể do cây vừa được phun.
Người trồng cây để chuẩn bị nuôi ong, hoặc đã có vài đàn, có thể tìm hiểu thêm về chuyện nuôi, chăm và chia đàn ong dú ở ongdu.com. Ở đây chỉ bàn chuyện cây: chọn đúng cây để khi ong ra khỏi tổ, quanh nhà có thứ cho chúng dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có thích hoa màu đỏ không?
Ong nói chung kém nhạy với màu đỏ thuần hơn trắng, vàng, xanh lam, tím. Nhưng hoa đỏ có hình dạng mở, nhiều phấn vẫn có thể có ong ghé, nên hình dạng hoa quan trọng hơn màu.
Hoa kép có phấn cho ong không?
Nhiều giống hoa kép đã đổi phần lớn nhị thành cánh phụ nên rất ít hoặc không còn phấn. Muốn trồng cho ong, nên chọn giống hoa đơn của cùng loài.
Vì sao ong dú không ghé hoa hướng dương nhà mình?
Có thể đó là giống hướng dương cắt cành được chọn để không có phấn. Cũng có thể quanh đó đang có nguồn hoa khác ong thích hơn; quan sát thêm vài buổi sáng trước khi kết luận.
Ong dú có lấy mật ở hoa dâm bụt không?
Hoa dâm bụt đơn có nhị lộ dài, đôi khi có ong nhỏ ghé lấy phấn. Hoa dâm bụt kép thì gần như không. Mức độ ghé thực tế khác nhau giữa các vùng.
Ong dú bay xa bao nhiêu để tìm hoa?
Ong dú thường được cho là kiếm ăn gần hơn ong mật nuôi thùng, nên cây trồng gần tổ có ý nghĩa hơn. Khoảng cách thực tế tuỳ loài ong và địa hình; người nuôi lâu năm ở vùng mình là người trả lời sát nhất.
