Những cây ăn trái hay được người nuôi ong dú nhắc tới là nhãn, vải, chôm chôm, xoài, dừa, các loài cam chanh bưởi, ổi, khế, và ở vùng trồng thì có điều, cà phê. Chúng cho rất nhiều hoa nhỏ trong một đợt, rất hợp miệng ong dú, nhưng nở theo mùa và thường đi kèm chuyện phun thuốc trong vườn.
Danh sách này là kinh nghiệm chung, không phải bảo đảm. Có vườn nhãn ong ghé kín, có vườn gần như vắng, tuỳ thời tiết, giống và những gì đang nở xung quanh. Cách biết chắc vẫn là quan sát ong ở vùng mình.
Vì sao cây ăn trái là nguồn hoa lớn nhưng không liên tục?
Một cây nhãn, cây xoài trưởng thành khi trổ bông có hàng nghìn hoa nhỏ trong vài tuần. Với ong dú, đó là một mùa dồi dào. Hoa nhỏ, mọc chùm, tràng ngắn, nhị lộ, đúng kiểu hoa ong nhỏ dùng tốt.
Nhưng phần lớn cây ăn trái chỉ ra hoa một hai đợt trong năm. Hết đợt hoa, cây chuyển sang nuôi trái và ra lá, gần như không còn gì cho ong. Một vườn chỉ có một loài cây trái sẽ có một mùa thừa rồi một khoảng dài thiếu.
Một số cây như chanh, ổi, khế thường ra hoa nhiều đợt hơn, lai rai trong năm. Những cây này có giá trị riêng với người trồng cho ong vì chúng lấp chỗ trống giữa các mùa của cây lớn.
Thêm một chuyện ít ai nói: cây ăn trái trồng để bán trái thường được xử lý cho ra hoa đồng loạt, rồi phun thuốc phòng sâu bệnh hoa, trái. Đó là lý do một vườn trái đầy hoa không nhất định là vườn tốt cho ong.
Những cây ăn trái hay được người nuôi ong dú nhắc tới
Nhãn, vải, chôm chôm. Ba cây cùng họ, ra chùm hoa nhỏ rất nhiều. Thường được nhắc là nguồn hoa lớn theo mùa ở nơi trồng nhiều.
Xoài. Chùm hoa xoài nhiều hoa li ti, thường thấy ong nhỏ và ruồi hoa ghé. Thân xoài còn rỉ nhựa ở vết thương, có thêm giá trị nguồn nhựa.
Dừa. Buồng hoa dừa ra lần lượt quanh năm trên cây trưởng thành, người nuôi ong dú ở vùng trồng dừa hay nhắc tới. Cây cao nên khó quan sát, nhưng là nguồn khá đều.
Cam, chanh, bưởi, quýt. Hoa thơm, mở, nhiều nhị. Chanh thường ra hoa nhiều đợt hơn bưởi, cam.
Ổi. Hoa trắng, chùm nhị rất dày, nhiều phấn. Ổi thường ra hoa lai rai.
Khế. Hoa nhỏ màu tím hồng mọc chùm trên cành, ra nhiều đợt trong năm.
Điều. Ở vùng trồng điều, cây vừa có hoa nhỏ vừa có nhựa. Thường được nhắc như một cây quen thuộc với ong dú ở những vùng đó.
Cà phê ở vùng trồng. Mùa hoa cà phê trắng xoá cả vùng trong thời gian ngắn. Đi kèm là những đợt phun xịt trong vườn, nên đáng để ý.
Bơ, chuối và các cây khác. Có người nuôi kể thấy ong dú ghé hoa bơ, hoa chuối. Mức độ khác nhau theo vùng; quan sát trước khi trồng vì mục đích này.
Cây ăn trái: hoa thế nào, ong thường lấy gì, mua giống ra sao
Cột "ong thường lấy" là theo kinh nghiệm người nuôi chia sẻ, không phải kết quả đo. Cột cuối là lưu ý cho người đi mua giống, không bàn kỹ thuật làm vườn trái.
| Cây | Kiểu ra hoa | Ong thường lấy | Lưu ý khi mua giống |
|---|---|---|---|
| Nhãn, vải, chôm chôm | Chùm lớn, một đợt chính trong năm | Mật, phấn | Chọn cây ghép, cây chiết; cây cần chỗ rộng |
| Xoài | Chùm hoa nhỏ, một đợt chính | Phấn, mật; thân cho nhựa | Cây ghép phổ biến; tán lớn, trồng xa nhà |
| Dừa | Buồng hoa ra lần lượt | Phấn, mật | Cây cao; hỏi giống lùn nếu sân hẹp |
| Chanh | Nhiều đợt trong năm | Mật, phấn | Cây chiết, cây ghép dễ mua; soi rệp, sâu vẽ bùa |
| Bưởi, cam, quýt | Đợt chính theo mùa | Mật, phấn | Hỏi rõ cây vừa phun thuốc gì |
| Ổi | Lai rai | Phấn | Cây chiết ra hoa sớm |
| Khế | Nhiều đợt | Mật, phấn | Cây ghép giữ giống ngọt, cây hạt lâu ra hoa |
| Điều | Theo mùa | Mật, phấn; cây cho nhựa | Hợp vùng đất rộng, nắng nhiều |
Tên giống cụ thể không quan trọng bằng dạng cây (ghép, chiết hay hạt) và việc cây có sạch thuốc hay không khi mới mua về.
Trồng cây ăn trái với mục đích cho ong: những lưu ý khác với trồng lấy trái
Ưu tiên nhiều loài hơn nhiều cây một loài. Ba loài, mỗi loài một cây, cho ba mùa hoa. Ba cây cùng một loài chỉ cho một mùa.
Ưu tiên cây ra hoa nhiều đợt. Chanh, ổi, khế thường có ích cho ong hơn tỷ lệ diện tích chúng chiếm.
Không xử lý ép ra hoa. Người trồng lấy trái hay ép cây ra hoa đồng loạt. Trồng cho ong thì để cây ra hoa theo nhịp tự nhiên, lai rai hơn.
Chấp nhận trái không đẹp. Không phun thuốc lúc cây nở hoa nghĩa là có thể trái bị sâu nhiều hơn. Nếu cần trái đẹp để bán, đó là bài toán khác.
Chọn cỡ cây theo đất. Xoài, nhãn, điều lớn tán rất rộng. Sân nhỏ thì chanh, ổi, khế dễ giữ gọn hơn.
Không trồng sát nhà. Cây lớn trồng sát nhà vừa hại móng vừa khó chăm. Hỏi người bán cây trưởng thành cao, tán rộng cỡ nào.
Giữ lại cây già có sẵn. Một cây xoài, cây nhãn già trong vườn có giá trị với ong lớn hơn nhiều cây giống mới. Đừng vội chặt để trồng mới.
Nói chuyện với hàng xóm có vườn. Ong dú bay sang vườn bên cạnh. Biết họ trồng gì, phun lúc nào, giúp mình hiểu đàn ong đang gặp gì.
Vườn trái và thuốc phun: chuyện cần nói thẳng
Phần lớn vườn cây ăn trái làm thương phẩm có lịch phun thuốc, và không ít lần phun đúng lúc cây đang nở hoa để phòng sâu bệnh hoa, trái non. Với ong, đó là thời điểm tệ nhất: hoa đầy ong và đầy thuốc cùng lúc.
Nguyên tắc chung mà cán bộ bảo vệ thực vật hay nhắc là ưu tiên biện pháp thủ công, sinh học; khi buộc phải dùng thuốc thì đọc nhãn, dùng đúng liều, không phun lúc cây đang nở hoa và không phun vào giờ ong đang đi làm. Chi tiết từng loại thuốc nên hỏi cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật ở địa phương.
Nếu đàn ong ở gần những vườn trái lớn của người khác, mình không quyết được lịch phun của họ. Điều làm được là trò chuyện, xin biết trước những đợt phun, và chọn đặt đàn, trồng cây ở phía xa vùng phun hơn. Chuyện bố trí vườn và đàn quanh vùng có phun thuốc là một chủ đề riêng.
Người nuôi muốn biết thêm cách chăm đàn ong dú trong những mùa như vậy có thể tìm hiểu ở ongdu.com. Còn ở phía cây trồng, chọn cây ăn trái cho ong là chọn cả cách trồng: ít can thiệp, chấp nhận trái không hoàn hảo để đổi lấy hoa sạch.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có lấy mật hoa nhãn không?
Hoa nhãn nhỏ, mọc chùm, mở nên hợp với ong dú, và nhãn thường được người nuôi nhắc là nguồn hoa lớn theo mùa. Mức độ ghé thực tế tuỳ vùng và những gì đang nở xung quanh.
Cây ăn trái nào ra hoa nhiều đợt cho ong dú?
Chanh, ổi, khế thường ra hoa nhiều đợt hơn các cây chỉ có một mùa chính như nhãn, xoài. Dừa trưởng thành cũng ra buồng hoa lần lượt.
Trồng dừa có giúp gì cho ong dú?
Buồng hoa dừa ra lần lượt trên cây trưởng thành, nhiều người nuôi ở vùng trồng dừa kể ong dú hay ghé. Cây cao nên khó quan sát, nhưng là nguồn khá đều quanh năm.
Vườn trái phun thuốc có hại ong dú không?
Phun lúc cây nở hoa và lúc ong đang đi làm là nguy hiểm nhất. Nguyên tắc chung là không phun khi hoa nở, đọc nhãn, đúng liều; chi tiết nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.
Có nên chặt cây trái già để trồng giống mới?
Với mục đích cho ong, cây già đã ra hoa đều thường có giá trị hơn cây giống mới nhiều năm. Nên giữ lại và trồng thêm giống mới ở chỗ khác nếu có đất.
