Chọn cây cảnh khoẻ tại vựa là kiểm lần lượt năm tầng, từ trên xuống: đọt non, lá cả mặt trên lẫn mặt dưới, thân và cành, gốc, rồi rễ và bầu đất; sau cùng đối chiếu với chỗ mình định đặt. Cây khoẻ có đọt đang mở, lá mới không nhỏ hơn lá cũ, mặt dưới lá sạch, gốc đứng chắc và rễ trắng ăn đều quanh bầu.
Phần lớn người mua chỉ nhìn tổng thể: tán đầy, màu xanh, dáng đẹp. Những thứ đó người bán chăm cho đẹp được trong vài ngày. Những thứ khó giấu hơn nằm ở các chi tiết nhỏ: một cái đọt khô đầu, một đám bông trắng trong nách lá, một vết thâm ở cổ rễ. Người bán cây lâu năm nhìn một chậu chừng một phút là thấy hết, vì họ biết nhìn đâu trước.
Bài này gom toàn bộ thứ tự kiểm đó, kèm bảng kiểm mang theo được, vài tình huống chọn cây cụ thể và những sai lầm hay gặp nhất của người mua lần đầu.
Vì sao phải kiểm theo thứ tự, không nhìn tổng thể
Mắt người bị thu hút bởi cái đẹp nhất trong chậu: chùm hoa, tán lá dày, chiếc lá to nhất. Nếu bắt đầu từ đó, mình sẽ thích cây trước rồi mới tìm lỗi, và khi đã thích thì lỗi nào cũng thấy nhỏ. Kiểm theo thứ tự cố định giúp nhìn cây như người bán nhìn, không như khách ngắm.
Thứ tự từ trên xuống cũng có lý do. Đọt non là chỗ phản ánh sức cây nhanh nhất, cây vừa có vấn đề ở rễ thì đọt dừng lại trước tiên. Lá cho biết tình trạng vài tuần gần đây. Thân và gốc cho biết chuyện của vài tháng. Rễ là nơi lưu lại mọi thứ, nhưng cũng khó xem nhất, nên để cuối khi đã loại bớt những cây có lỗi rõ ở trên.
Cách làm này cũng tiết kiệm thời gian. Một dãy hai chục chậu cùng loại, kiểm đọt và mặt dưới lá đã loại được phần lớn. Chỉ hai ba chậu còn lại mới cần nhấc lên xem rễ, và người bán cũng vui lòng hơn khi mình chỉ xin xem kỹ vài chậu thay vì lật cả dãy.
Phần rễ và bầu đất đã có bài riêng hướng dẫn chi tiết cách soi rễ và bầu đất ngay tại vựa; ở đây chỉ nhắc lại phần cốt lõi để bảng kiểm đầy đủ.
Tầng một: đọt non và ngọn cây
Có đọt non đang mở là dấu hiệu tốt nhất. Cây đang lớn tức là rễ đang làm việc. Đọt màu tươi, căng, không khô đầu.
Đọt khô đầu, thâm đen hoặc teo lại. Cây có thể vừa bị sốc, thiếu nước kéo dài, hoặc rễ có vấn đề. Nhiều đọt cùng khô là dấu hiệu nặng.
Lá mới nhỏ hơn hẳn lá cũ. Cây đang yếu dần, thường do thiếu sáng hoặc rễ kém. Cây khoẻ có lá mới bằng hoặc lớn hơn lá trước.
Lá non biến dạng, xoăn, có chấm. Rệp, bọ trĩ hay nhện thường tấn công phần non trước. Soi kỹ trong lớp lá cuộn.
Ngọn bị cắt cụt. Có thể người bán bấm ngọn cho cây ra nhánh, cũng có thể ngọn đã chết và bị cắt bỏ. Hỏi cho rõ.
Ngọn vươn dài, lá thưa ở phần trên. Cây đứng thiếu sáng một thời gian. Về nhà chỗ đủ sáng cây sẽ đẹp lại, nhưng đoạn vươn đó sẽ không ngắn lại.
Đọt có nhiều kiến bò lên xuống. Kiến thường đi kèm rệp vì ăn chất ngọt rệp tiết ra. Thấy kiến thì tìm rệp.
Ngọn bị gãy rồi được buộc lại. Gãy ngọn ở cây một thân như phát tài, cau, bàng Singapore làm mất dáng lâu dài. Nhìn kỹ chỗ buộc dây.
Tầng hai: lá, nhất là mặt dưới
Lật ít nhất năm lá ở các tầng khác nhau. Lá ngọn, lá giữa, lá sát gốc. Rệp và nhện thường trốn mặt dưới lá giữa tán, nơi ít ai lật.
Đốm trắng như bông, dính ở nách lá, gân lá. Rệp sáp. Lây sang cây khác trong nhà rất nhanh, xử lý mất công. Chậu nào có thì nên bỏ qua.
Chấm li ti di động, lớp tơ mịn như mạng nhện. Nhện đỏ, hay gặp ở cây để chỗ khô, nóng. Mặt trên lá thường có chấm vàng lấm tấm.
Lá dính nhớt, bóng nhẫy một mảng. Chất ngọt rệp tiết ra; lâu ngày lên muội đen. Đừng nhầm với lớp phun bóng.
Đốm nâu có viền vàng, lan theo vòng. Thường là bệnh do nấm hoặc vi khuẩn. Vài lá già thì cắt bỏ được; nhiều lá non cũng có thì nên tránh.
Mép lá khô nâu đều. Thường do khô không khí, gió, hoặc phân quá nhiều. Không lây, nhưng cho biết chỗ cây đứng đang không hợp.
Lá vàng ở gốc, rụng dần. Một hai lá già vàng là tự nhiên. Nhiều lá dưới vàng cùng lúc, đất lại ướt, nghi úng rễ.
Lá bóng đều tăm tắp, kể cả lá hỏng. Có thể đã được phun bóng. Cách nhận ra và gỡ đã có trong bài về cây phun bóng lá, sơn màu.
Tầng ba: thân, cành và dáng
Thân đứng vững, không cong gãy. Thân cong nhẹ tìm sáng thì không sao; thân có vết gãy, vết dập, vết nứt dọc thì vết đó là điểm yếu lâu dài.
Vỏ thân không bong tróc, không chảy nhựa lạ. Vết rỉ nhựa, vết thâm ướt trên thân là dấu hiệu tổn thương hoặc bệnh. Nhựa trắng ở cây có nhựa mủ thì chỉ là do vết cắt.
Cành phân bố đều, không bị cắt cụt nhiều. Nhiều vết cắt mới trên cành có thể là cành chết vừa bị dọn đi.
Đốt và lóng ngắn, đều. Lóng ngắn là cây lớn ở chỗ đủ sáng; lóng dài đột ngột là đoạn cây bị thiếu sáng.
Không có lỗ nhỏ, mùn cưa ở thân. Sâu đục thân để lại lỗ và mùn. Hay gặp ở cây thân gỗ, cây ăn quả trồng chậu.
Dáng cây hợp chỗ đặt. Cây một thân cao hợp góc phòng; cây tán xoè cần chỗ rộng. Chọn dáng theo chỗ, không theo cảm hứng.
Cây có cọc, có dây buộc. Hỏi vì sao. Cọc giữ cây mới đóng chậu thì sau vài tuần bỏ được; cọc đỡ thân yếu thì phải giữ mãi.
Tầng bốn và năm: gốc, rễ, bầu đất
Đẩy nhẹ thân, cả chậu phải chuyển động theo. Gốc xoay trong đất là rễ chưa bám hoặc đã thối. Cây mới bứng, mới đóng chậu hay có dấu hiệu này; cách nhận ra cây mới bứng có bài riêng trong cùng danh mục.
Cổ rễ khô, chắc, không thâm. Cổ rễ là chỗ thân gặp mặt đất. Vỏ thâm đen, mềm khi ấn móng tay là thối gốc.
Mặt đất không rêu dày, không đọng nước. Rêu kín mặt và đất ướt lì là thoát nước kém.
Lỗ đáy có rễ trắng thò ra. Dấu hiệu tốt. Búi rễ nâu cứng quấn vòng là cây chật chậu, vẫn mua được nếu rễ chắc.
Bầu đất chắc khi bóp chậu nhựa. Bóp lún như bùn là rễ ít hoặc đất mới đổ.
Mùi đất như đất vườn sau mưa. Mùi chua, hôi là rễ thối.
Chậu có lỗ thoát nước. Chậu sứ không lỗ là nguyên nhân úng rễ hàng đầu.
Bảng kiểm mang theo khi đi vựa
Chụp lại bảng này vào điện thoại. Mỗi cây ứng viên, đi qua từng dòng; cây rơi vào cột "bỏ qua" ở bất kỳ dòng nào có dấu sao thì không mua, dù đẹp đến đâu.
| Chỗ kiểm | Đạt | Cân nhắc | Bỏ qua |
|---|---|---|---|
| Đọt non (*) | Đang mở, tươi | Không có đọt nhưng lá ổn | Khô đầu, thâm đen nhiều đọt |
| Lá mới so với lá cũ | Bằng hoặc to hơn | Hơi nhỏ hơn | Nhỏ hẳn, nhạt màu |
| Mặt dưới lá (*) | Sạch | Vài vết bẩn, bụi | Rệp sáp, nhện, nhớt dính |
| Lá gốc | Còn đủ | Rụng vài lá già | Trụi, vàng hàng loạt |
| Thân | Vững, lóng đều | Cong nhẹ, lóng dài một đoạn | Gãy, nứt, lỗ đục |
| Gốc (*) | Chắc, cả chậu động theo | Hơi lỏng, cây mới đóng chậu | Xoay trong đất, cổ rễ thâm |
| Rễ (*) | Trắng, chắc | Quấn đáy nhưng chắc | Nâu nhũn, mùi hôi |
| Chậu | Có lỗ, vừa cỡ | Hơi chật | Không lỗ, đất ướt lì |
| Chỗ đứng ở vựa so với nhà | Giống nhau | Khác vừa, cần làm quen | Khác hẳn, không có chỗ trung gian |
Bảng này không thay cho mắt nhìn, nhưng giữ cho mình không bỏ sót một tầng nào khi đang bị cái đẹp của cây cuốn đi.
Quy trình chọn một cây trong dãy cùng loại
Khi vựa có cả dãy cùng loại, cùng cỡ, đây là cách chọn nhanh và chắc.
- Đứng xa nhìn cả dãy trước. Loại ngay những chậu nghiêng hẳn, trụi gốc, tán thưa rõ rệt.
- Đến gần, nhìn đọt từng chậu còn lại. Giữ lại những chậu có đọt đang mở.
- Lật mặt dưới lá. Mỗi chậu năm lá ở các tầng khác nhau. Loại chậu có rệp, nhện.
- Đẩy nhẹ thân. Loại chậu gốc xoay.
- Với hai ba chậu còn lại, xin xem rễ. Nhìn lỗ đáy, bóp thành chậu, nếu được thì tuột bầu.
- Hỏi người bán những câu cần thiết. Cây về bao lâu, đứng nắng hay râm, tưới thế nào. Danh sách đầy đủ có ở bài hỏi người bán cây gì trước khi trả tiền.
- Chọn chậu khoẻ nhất, không nhất thiết đẹp nhất. Giữa một chậu dáng đẹp mà rễ vừa phải và một chậu hơi lệch mà rễ chắc, chọn chậu rễ chắc.
Ba tình huống chọn cây cụ thể
Chọn bàng Singapore cho phòng khách có cửa kính lớn. Đây là cây được mua nhiều và chết cũng nhiều. Ở vựa, cây đứng ngoài trời có lưới, lá to, dày, xanh đậm. Nên chọn cây có lá xếp đều từ gốc lên, không trụi gốc, đọt non đang mở và không có vết nâu ở mép lá non. Cây quá cao so với trần nhà sẽ phải cắt ngọn, mất dáng. Về nhà đặt sát cửa kính sáng, đừng đặt giữa phòng xa cửa. Cây này rất ghét bị dời chỗ, chọn chỗ một lần rồi để yên.
Chọn trầu bà hoặc kim tiền cho văn phòng ít sáng. Hai cây này chịu thiếu sáng tốt nên thường được mua cho văn phòng. Cái bẫy là chúng hay được bán trong chậu ghép nhiều cây, giá thể giữ ẩm, đặt vào phòng máy lạnh ít sáng thì đất lâu khô, dễ thối gốc. Chọn chậu có mặt đất nhìn thấy được, không nhồi kín; với kim tiền, ấn nhẹ phần củ sát mặt đất phải thấy chắc, không mềm.
Chọn hoa giấy cho ban công nắng. Hoa giấy ở vựa thường đứng ngoài nắng nên quen nắng gắt, hợp ban công hướng tây. Đừng chọn chậu đang bung hoa kín nhất; chọn chậu có nhiều nhánh non, có nụ, gốc to chắc. Hoa giấy rụng hoa khi bị dời chỗ là bình thường; cây khoẻ sẽ ra lại sau vài tuần nếu đủ nắng. Nhà có trẻ nhỏ chú ý gai.
Điểm chung của ba tình huống: chọn cây dựa trên chỗ đặt trước, rồi mới kiểm sức cây. Một cây khoẻ đặt sai chỗ cũng sẽ yếu đi; một cây trung bình đặt đúng chỗ thì đẹp dần lên.
Những sai lầm hay gặp nhất của người mua
Chọn chậu đẹp nhất dãy. Chậu đẹp nhất thường là chậu đang ở đỉnh, nở rộ hoặc được chăm riêng để trưng. Chọn chậu khoẻ nhất.
Mua theo ảnh trên mạng rồi tìm cây giống hệt. Cây trong ảnh thường đã ổn định nhiều năm, ánh sáng chụp lý tưởng. Cây ở vựa cùng loài nhưng khác tuổi, khác dáng.
Mua cây trước, tìm chỗ đặt sau. Về nhà mới thấy không có chỗ nào đủ sáng. Đo và nhìn chỗ đặt trước khi đi vựa.
Chỉ nhìn mặt trên lá. Rệp, nhện ở mặt dưới. Một chậu rệp sáp mang về lây sang cả nhà cây.
Tin "cây này để đâu cũng sống". Không có cây nào như vậy. Hỏi lại cụ thể theo chỗ mình.
Mua nhiều cây cùng lúc khi mới chơi. Mỗi cây một nhu cầu, người mới khó theo kịp. Bắt đầu một hai cây, quen tay rồi thêm.
Đổi chậu đẹp ngay khi vừa về. Sốc chồng sốc. Để cây quen nhà vài tuần rồi mới thay chậu.
Không cách ly cây mới. Để cây mới riêng một chỗ vài tuần trước khi đặt cạnh cây cũ, phòng sâu bệnh lây lan.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Phần lớn chuyện chọn cây tự làm được. Nhưng có vài trường hợp nên hỏi người hiểu sâu hơn. Mua cây lớn, cây bóng mát cho công trình, cây có giá trị cao như cây thế, bonsai lâu năm, nên nhờ người quen trong nghề đi cùng hoặc thuê người am hiểu đánh giá. Họ nhìn ra dáng làm ẩu, cây chết ngọn được che, rễ bị cắt quá tay, những thứ người mua thường không thấy.
Khi cây có dấu hiệu bệnh lạ, đốm lan nhanh, nhiều cây trong vựa cùng bị, hoặc khi mua số lượng nhiều cho vườn, hãy hỏi cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật ở địa phương trước khi tự dùng thuốc. Họ biết bệnh gì đang có trong vùng và cách xử lý an toàn cho người, vật nuôi và côn trùng có ích.
Nhà có trẻ nhỏ, mèo, chó: kiểm tên loài trước khi mua, vì một số cây phổ biến như vạn niên thanh, trầu bà, môn, trúc đào có thể gây kích ứng hoặc độc khi nhai, nuốt. Nếu trẻ hay thú cưng đã lỡ ăn lá, hãy hỏi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y ngay, mang theo ảnh hoặc một mẫu lá cây.
Còn với cây trồng cạnh đàn ong dú hay để lấy hoa cho ong, cây mua về nên để xa đàn một thời gian vì có thể vừa được phun thuốc ở vựa; kỹ thuật nuôi ong thì hỏi những người nuôi ong có kinh nghiệm, không nằm trong phạm vi chọn cây.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm một cây ở vựa mất bao lâu?
Nếu theo thứ tự từ đọt xuống rễ, khoảng một hai phút cho mỗi cây. Trong một dãy cùng loại, phần lớn chậu bị loại ngay ở bước nhìn đọt và mặt dưới lá, chỉ vài chậu cần xem rễ.
Dấu hiệu nào khiến nên bỏ qua cây ngay?
Rệp sáp hoặc nhện ở mặt dưới lá, gốc xoay trong đất, cổ rễ thâm mềm và rễ nâu nhũn có mùi hôi. Gặp một trong những dấu hiệu đó thì nên chọn cây khác, dù dáng đẹp đến đâu.
Cây không có đọt non có nên mua?
Có thể mua nếu lá đều, mặt dưới sạch và rễ chắc, nhất là vào mùa cây nghỉ. Nhưng nếu đọt khô đầu hoặc nhiều đọt thâm đen thì nên tránh.
Có cần cách ly cây mới mua không?
Nên. Để cây mới ở chỗ riêng vài tuần, theo dõi mặt dưới lá, rồi mới đặt cạnh cây cũ. Cách này tránh rệp sáp, nhện đỏ lây sang cả nhà cây.
Cây mua ở vựa ngoài trời về để trong nhà được không?
Được nếu là loài chịu bóng và có thời gian làm quen. Đặt cây chỗ sáng nhất trong nhà vài tuần đầu, chấp nhận vài lá già rụng; loài ưa nắng thì không nên đem vào trong nhà lâu dài.
Nên đi vựa vào giờ nào?
Cuối buổi chiều thường dễ kiểm hơn vì mặt đất các chậu đã ráo, dễ thấy chậu nào ướt lì, và trời dịu nên cây không rũ vì nắng. Sáng sớm lúc vừa tưới thì khó đánh giá đất và rễ.
