Cây thế làm ẩu lộ ra ở những chỗ người bán ít muốn mình nhìn: vết dây kẽm ăn sâu vào vỏ, sẹo cắt to còn hở, cành gắn vào chỗ không tự nhiên, gốc được đắp hay chèn cho trông bề thế, và cây vừa được bứng sang chậu đẹp để kịp bán. Soi lần lượt gốc, thân, cành, rồi tới chậu là thấy gần hết.
"Làm ẩu" ở đây không có nghĩa là người làm cây gian. Nhiều kỹ thuật như ghép cành, bó thân, làm lũa là kỹ thuật chính đáng. Cái sai là làm vội cho kịp mùa, giấu chỗ chưa xong, rồi bán với giá của một cây đã hoàn thiện. Người mua cần biết để trả đúng giá cho đúng thứ mình nhận.
Vì sao cây thế làm ẩu nhiều nhất vào mùa cao điểm?
Nhu cầu cây thế dồn vào vài thời điểm trong năm, rõ nhất là những tháng cận Tết. Một cây làm kỹ cần nhiều năm, nhưng người bán muốn có thêm hàng trong vài tháng. Thế là xuất hiện những cách rút ngắn: uốn mạnh bằng dây to rồi để luôn, cắt cành lớn để tạo độ thuôn rồi chưa kịp chờ sẹo liền, hạ phôi rồi đưa thẳng vào chậu đẹp.
Những cây đó lúc mua trông rất đã mắt. Vấn đề hiện ra sau vài tháng: dây hằn sâu thành rãnh, sẹo mục ngược vào thân, cây vừa sang chậu bị suy, lá rụng từng mảng. Người mua thường nghĩ do mình chăm không khéo.
Ngược lại, những tháng vắng khách là lúc người bán có thời gian và ít áp lực. Đi xem cây lúc vựa vắng, hỏi han kỹ, người bán cũng sẵn lòng chỉ cho mình chỗ mạnh chỗ yếu hơn.
Cũng nên nhớ rằng một cây có vài chỗ chưa hoàn thiện không phải là cây hỏng. Cây nào cũng đang trong quá trình. Điều quan trọng là người bán nói thật, và giá phản ánh đúng cây đang ở giai đoạn nào.
Ghép cành, bó thân, làm lũa: kỹ thuật hay làm ẩu?
Người mua mới hay nghe ai đó nói "cây này ghép đấy" rồi coi như cây giả. Cách nghĩ đó không công bằng với người làm cây. Ghép cành để bù chỗ trống, bó vài thân non để có gốc to sớm, đục lũa để gợi dáng cây già bị sét đánh hay gió bẻ, đều là kỹ thuật được nhiều người chơi chấp nhận.
Ranh giới nằm ở hai chỗ. Thứ nhất là độ xong: mối ghép đã liền da, thân bó đã thành một khối, lũa đã bạc theo thời gian thì kỹ thuật đã "chín", cây đứng được bằng chính nó. Mối ghép còn băng, khe bó còn hở, lũa còn trắng gỗ thì cây vẫn đang làm dở.
Thứ hai là sự thật thà. Một cây bó thân năm năm tuổi được bán như cây gốc già mấy chục năm là bán sai giá, dù kỹ thuật bó có khéo đến đâu. Người bán đàng hoàng thường tự nói ra, vì họ biết người chơi lâu sớm muộn cũng nhận ra.
Vì vậy câu nên hỏi không phải "cây có ghép không" mà là "chỗ nào trên cây đã qua tay xử lý, xử lý bao lâu rồi". Câu hỏi đó cho mình biết phải chăm chỗ nào cẩn thận, và giá đang trả là cho cây ở giai đoạn nào.
Soi thân và cành: những dấu vết nói lên cách làm
Vết dây kẽm hằn thành rãnh. Dây quấn quá lâu mà không tháo sẽ ăn vào vỏ, để lại vệt xoắn như lò xo. Vết nông sẽ mờ dần với loài lớn nhanh; vết sâu tới gỗ thì thành sẹo lâu dài và có thể làm cành yếu.
Dây quấn còn trên cây mà đã căng. Ấn nhẹ thấy dây bó chặt, vỏ hai bên dây hơi phồng là đã tới lúc phải tháo. Mua về mà không biết điều này thì vài tuần sau là có rãnh.
Sẹo cắt to, mép chưa cuộn. Cắt bỏ một cành lớn là chuyện bình thường. Nhưng sẹo mới, mặt gỗ còn trắng hoặc đã xám mục, mép vỏ chưa bắt đầu cuộn vào, cho thấy dáng đó vừa được "ép" ra gần đây.
Cành mọc ra ở chỗ vô lý. Một cành to mọc thẳng ra từ giữa mặt cong ngoài của thân, có vòng gờ lạ ở chân, có thể là cành ghép. Ghép không sai, nhưng cần hỏi để biết và để chăm mối ghép.
Mối ghép còn băng, còn keo. Mối ghép chưa liền thì cành đó vẫn có thể khô. Giá của cây không nên tính cành đó như một cành đã chắc.
Lũa đục còn thô, gỗ trắng tươi. Lũa là phần gỗ chết được để lại có chủ ý. Lũa làm lâu thường đã bạc, mặt gỗ mịn theo thớ. Lũa mới đục bằng dụng cụ còn vết cưa, vết đục rõ, và đôi khi được quét màu cho giống gỗ già.
Vỏ bóng đều bất thường. Có nơi quét bóng thân hoặc phun bóng lá cho đẹp ảnh. Lá bóng như sáp, lau tay thấy nhờn là đáng hỏi lại.
Đọt yếu ở một nửa cây. Một bên tán ra đọt khoẻ, một bên lá nhỏ, vàng, thưa có thể là do rễ phía đó bị cắt mạnh hoặc thối. Đây là dấu hiệu cây đang mất cân bằng.
Soi gốc và bầu chậu: chỗ người bán hay giấu
Gốc phủ rêu dày kín. Rêu đẹp, nhưng rêu dán kín cả mặt chậu có thể che đi việc gốc vừa được chèn, rễ vừa bị cắt hoặc đất đã lỏng. Xin vén một góc nhỏ để nhìn.
Rễ nổi trông như dán vào. Bộ rễ nổi tự nhiên bám vào đất và lớn dần cùng thân. Rễ nổi trông đứt khúc, không nối với gốc, hoặc có keo ở chân có thể là được gắn thêm.
Gốc bị chèn đá, cột dây vào chậu. Cây mới sang chậu hay được cột dây qua lỗ chậu cho đứng vững. Đó là cách làm chính đáng, nhưng nó cho biết rễ còn chưa giữ nổi cây.
Đất mặt mới tinh, hạt đều, sạch. Cây ở chậu lâu thì mặt đất có rêu tự nhiên, rễ nhỏ lẫn vào. Đất mới tinh thường là dấu hiệu cây vừa sang chậu.
Cây lắc được trong chậu. Lắc nhẹ thân mà cả bầu đất xoay là rễ chưa bám. Cây đó cần thêm thời gian ổn định trước khi đổi chỗ.
Chậu đẹp hơn cây. Một chậu rất đẹp có thể khiến cả cây trông có giá hơn. Che chậu bằng tay, nhìn riêng cây, rồi hỏi giá cây không kèm chậu.
Gốc bó nhiều thân. Bó vài cây non thành một gốc to là kỹ thuật được dùng để rút ngắn thời gian. Khi đã liền hẳn thì khó nhận, còn khi mới bó sẽ thấy khe nứt dọc thân hoặc vỏ chưa liền. Nên hỏi thẳng và trả giá theo đúng tuổi thật của cây.
Lỗ thoát nước bị nhét kín. Mặt dưới chậu không thấy lỗ, hoặc lỗ bị nhét đầy, là nguy cơ úng rễ khi về nhà tưới đều tay.
Một vòng soi cây năm phút ở vựa
Thứ tự dưới đây đi từ chỗ khó giấu tới chỗ dễ giấu, để khỏi bị dáng đẹp làm quên những thứ còn lại.
- Đứng xa nhìn tổng thể. Lùi lại vài bước, nhìn cây ở ngang tầm mắt. Ghi nhận cảm giác đầu tiên, rồi đừng để nó quyết thay mình.
- Nhìn gốc và chỗ thân gặp đất. Có rễ nổi tự nhiên không, gốc có bị đắp, chèn, cột dây không.
- Lần dọc thân từ dưới lên. Tìm sẹo cắt, vệt dây, khe nứt của thân bó, chỗ lũa.
- Lật từng cành chính. Xem dây, xem mối ghép, xem lá ở đầu cành có khoẻ không.
- Soi mặt chậu và lỗ thoát nước. Đất mới hay cũ, rễ có ló ra không, cây có lắc không.
- Hỏi ba câu. Cây sang chậu khi nào, uốn dây lần cuối khi nào, chỗ nào trên cây đang yếu.
- So với giá ở nơi khác. Không chốt ngay lần đầu. Chụp ảnh cây từ vài phía, xem thêm vài nơi rồi quay lại.
Nếu người bán giục "cây này có người hỏi rồi", "chiều nay là hết", đó thường là chiêu giục quyết nhanh. Một cây đáng mua thường vẫn đáng mua sau vài ngày suy nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Vết dây kẽm hằn trên bonsai có tự mất không?
Vết nông trên loài lớn nhanh như sanh, si thường mờ dần sau vài mùa. Vết ăn sâu tới gỗ thì thành sẹo lâu dài, có khi phải chờ vỏ phủ dần hoặc chấp nhận nó như một phần của cây.
Cây thế có cành ghép thì có nên mua?
Ghép là kỹ thuật bình thường, không có gì xấu nếu mối ghép đã liền và người bán nói rõ. Chỉ nên cân nhắc khi mối ghép còn mới mà giá lại tính như cành đã chắc.
Làm sao biết lũa bonsai là lũa thật hay mới đục?
Lũa lâu năm thường bạc màu, mặt gỗ mịn theo thớ và mép vỏ quanh lũa đã cuộn tròn. Lũa mới đục còn vết dụng cụ, gỗ tươi màu hoặc có màu quét đều bất thường.
Cây thế mới sang chậu có nên mua ngay?
Nếu thích cây đó, có thể đặt mua và nhờ người bán giữ lại tới khi cây ổn định, hoặc mua về nhưng chăm như cây mới hạ thế: đặt chỗ sáng dịu, kín gió, không bón phân mạnh. Điều quan trọng là biết để chăm cho đúng.
Người bán phun bóng lá có hại cho cây không?
Lớp bóng dày có thể bịt bớt khả năng thoát hơi trên mặt lá và chủ yếu để đẹp mắt. Mua về thì lau nhẹ bằng khăn ẩm và để lá mới ra tự nhiên.
