Một vườn quanh đàn ong dú được thiết kế tốt có ba tầng cây rõ ràng: tầng cao để che nắng và cho nhựa, tầng giữa là cây bụi hoa nhỏ nở nhiều đợt, tầng thấp là cỏ hoa và rau thơm để ra hoa. Đi kèm là một lịch hoa do chính mình ghi, để biết tháng nào vườn trống mà trồng vá. Vẽ sơ đồ trước, mua cây sau.
Phần lớn vườn nuôi ong dú ở nước mình không được thiết kế; chúng là vườn sẵn có rồi đặt thùng vào. Điều đó không sai, nhưng khi muốn đàn khoẻ ổn định qua nhiều năm, đến một lúc người nuôi sẽ phải nhìn lại cả mảnh vườn như một hệ: chỗ nào che, chỗ nào hoa, tháng nào thiếu. Bài này đi từ lúc đứng trước mảnh đất tới lúc có một bản sơ đồ và một cuốn lịch hoa.
Chuyện chọn loài cây cho phấn, cho mật thuộc một mảng khác; ở đây chỉ nói cách sắp xếp, phối tầng và nối mùa.
Bước đầu tiên: đọc mảnh đất trước khi đọc danh sách cây
Người mới thường bắt đầu bằng câu hỏi "trồng cây gì cho ong", rồi ra vựa mua về một xe cây. Cách đó hay hỏng vì cây không hợp đất, không hợp nắng, hoặc đứng sai chỗ. Nên bắt đầu bằng ba thứ của chính mảnh đất: nắng đi thế nào trong ngày, gió mùa thổi từ đâu, và chỗ nào đọng nước khi mưa.
Nắng thì đứng ở mấy điểm chính vào buổi sáng, trưa, chiều để biết khoảnh nào nắng cả ngày, khoảnh nào chỉ nắng sáng, khoảnh nào gần như râm. Gió thì nhớ lại những trận gió lớn mùa trước thổi từ hướng nào, cây nào bị đổ. Nước thì để ý sau một trận mưa to xem chỗ nào còn đọng lâu.
Tiếp theo là vị trí thùng. Thùng ong nên ở chỗ râm chiều, khô ráo, ít người qua lại. Khi đã chọn chỗ thùng, mọi thứ khác xếp quanh nó theo vòng, như đã nói kỹ trong bài trồng cây cách thùng ong dú bao xa: sát thùng lo bóng mát và lối bay, vòng vài chục mét lo hoa, vòng xa chỉ là phần thêm.
Cuối cùng là đi quanh xóm. Biết quanh mình có gì là biết vườn mình phải gánh phần nào. Xóm nhiều dừa, nhiều cây tạp thì vườn mình chủ yếu bù tháng trống; xóm toàn ruộng lúa hay vườn cây đơn canh thì vườn mình phải đa dạng hơn nhiều.
Ba tầng cây và việc của mỗi tầng
Tầng cao là những cây lâu năm như dừa, xoài, mít, điều hay cây bóng mát. Việc chính của tầng này là che nắng chiều cho thùng, chắn gió, và cung cấp nhựa ở những vết xước tự nhiên trên thân, thứ ong dú dùng để làm tổ. Hoa của tầng cao thường đến theo mùa, có khi rất nhiều trong vài tuần rồi hết.
Tầng giữa là cây bụi và cây nhỏ cao ngang người hoặc hơn chút: những bụi hoa nhỏ nở nhiều đợt, cây ăn trái lùn, giàn leo. Đây là tầng làm việc nhiều nhất cho ong, vì nằm gọn trong vòng gần và có thể chọn những loài nở rải rác quanh năm. Tầng giữa cũng là hàng rào chắn gió và chắn bụi thuốc từ vườn bên.
Tầng thấp là cỏ hoa dại, rau thơm để già, hoa ngắn ngày gieo hạt. Tầng này rẻ nhất, thay đổi nhanh nhất, và là công cụ để vá những tuần trống hoa. Gieo thêm một đợt sao nhái hay để một dải xuyến chi mọc tự nhiên chỉ tốn vài tuần.
Ba tầng không cần tách bạch như sách vở. Một vườn miền Tây có thể có dừa ở tầng cao, chanh, ổi ở tầng giữa, rau thơm dưới gốc. Điều quan trọng là mỗi tầng đều có mặt, và không tầng nào chèn ép tầng khác tới mức mất hoa: tầng cao quá rậm thì tầng giữa và tầng thấp thiếu nắng, không ra hoa.
Một lưu ý thực tế: cây tầng cao trồng mới mất nhiều năm mới làm tròn vai. Nếu vườn đã có sẵn cây lớn, giữ lại và sắp xếp quanh chúng sẽ nhanh hơn rất nhiều so với chặt đi trồng lại.
Bảng phối tầng cây quanh đàn ong dú
Bảng dưới tóm vai trò từng tầng và những ví dụ hay gặp trong vườn nhà. Ví dụ chỉ để hình dung; nên quan sát ong ở vùng mình rồi chọn.
| Tầng | Ví dụ hay gặp trong vườn | Việc chính cho ong | Lưu ý khi bố trí |
|---|---|---|---|
| Cao | Dừa, xoài, mít, điều, cây bóng mát lâu năm | Che nắng chiều, chắn gió, nhựa làm tổ, hoa theo mùa | Gốc xa giá thùng, tránh trái rơi trúng thùng, không phun thuốc |
| Giữa | Chanh, ổi, bụi hoa nhỏ, giàn mướp, giàn ti gôn | Hoa rải rác nhiều tháng trong vòng gần | Không chắn lối bay, không chạm giá, tỉa để tầng thấp còn nắng |
| Thấp | Xuyến chi, sao nhái, rau thơm để già, bắp, cỏ hoa | Vá tháng trống, hoa đều quanh năm | Gieo nhiều đợt, luống cao mùa mưa, cắt luân phiên |
| Che tạm | Giàn tre dây leo, lưới che, mái kê cao | Giữ mát thùng khi cây tầng cao chưa lớn | Tách rời khỏi giá, có khe gió dưới mái |
Nếu đất ít, ưu tiên tầng giữa và tầng thấp trong vòng gần, còn bóng mát có thể dùng che tạm hoặc tận dụng cây có sẵn của vườn.
Vẽ sơ đồ vườn trong một buổi
Không cần giấy kẻ ô hay phần mềm. Một tờ giấy, cây bút và một buổi đi vườn là đủ để có bản sơ đồ dùng được nhiều năm.
- Vẽ khung vườn và các vật cố định. Nhà, tường, lối đi, giếng, cây lớn đã có. Đánh dấu hướng bắc để biết nắng chiều từ đâu.
- Đánh dấu chỗ đặt thùng. Chọn góc râm chiều, khô, ít người qua. Vẽ thêm chỗ trống cho một hai giá nữa nếu sau này tăng đàn.
- Khoanh vòng sát thùng. Ghi rõ "lối bay để trống" phía trước cửa tổ, "không cây chạm giá" quanh chân.
- Vẽ hướng cây che. Phía tây, tây nam của thùng: cây có sẵn hay cây sẽ trồng, hoặc giàn che tạm. Chi tiết chọn cây che có ở bài cây che nắng cho thùng ong dú.
- Vẽ vòng gần với các khóm hoa. Khoanh những khoảnh nắng tốt trong vòng vài chục mét. Mỗi khoảnh ghi một khóm, một loài, trồng thành cụm.
- Vẽ hàng chắn gió. Phía hướng gió mùa và phía giáp vườn hay phun thuốc: một hàng cây bụi tầng giữa.
- Đánh dấu dải cỏ hoa và luống ngắn ngày. Những dải để cỏ hoa tự mọc, cắt luân phiên; những luống cao để gieo hoa vá mùa.
- Ghi tháng nở dự kiến cạnh mỗi khóm. Chưa biết thì ghi dấu hỏi, năm đầu quan sát rồi điền.
Treo bản sơ đồ ở chỗ dễ thấy. Mỗi lần trồng thêm hay chặt bớt, sửa lại trên giấy. Sau vài năm, đây là tài liệu quý nhất của vườn.
Lịch hoa 12 tháng: tự ghi, đừng chép
Lịch hoa là một bảng mười hai cột, mỗi cột một tháng, mỗi hàng một khóm cây trong vườn. Tháng nào khóm ấy có hoa và thấy ong ghé thì tô một ô. Cuối năm nhìn từ trên xuống, cột nào ít ô tô nhất là tháng vườn đang trống.
Có nhiều bảng lịch hoa in sẵn trên mạng, nhưng nên dùng chúng để tham khảo chứ đừng chép. Cùng một loài cây, ra hoa ở miền Tây khác ở Đông Nam Bộ, khác ở duyên hải miền Trung; năm mưa sớm khác năm mưa muộn. Lịch của chính vườn mình mới đúng với đàn ong của mình.
Khi đã thấy tháng trống, có hai cách vá. Cách nhanh là gieo cây ngắn ngày ở tầng thấp trước tháng ấy vài tuần, như đã nói trong bài vá tháng thiếu hoa mùa mưa. Cách lâu dài là thêm vào tầng giữa một loài cây bụi hay nở đúng những tháng ấy, quan sát từ vườn quanh xóm.
Ngoài tháng trống, lịch còn cho thấy tháng thừa: những tuần mà năm bảy khóm cùng nở rộ một lúc rồi cùng tàn. Nếu thấy vậy, lần trồng sau đổi một vài khóm sang loài nở lệch mùa, dàn hoa ra cho đều.
Lịch hoa cũng nên ghi kèm thời tiết: tuần mưa dầm, tuần nắng gắt, đợt gió lớn. Nhiều khi vườn không thiếu hoa mà là ong không ra được vì trời. Biết điều này để khỏi trồng thêm cây một cách vô ích.
Kiểu vườn và mùa hay trống hoa
Mỗi kiểu vườn có một nhược điểm riêng về mùa hoa. Bảng dưới gói lại những kiểu hay gặp và hướng vá; tháng cụ thể phải tự ghi theo vườn mình.
| Kiểu vườn | Hay trống lúc nào | Hướng vá |
|---|---|---|
| Vườn cây ăn trái mùa khô (xoài, nhãn, điều…) | Sau mùa hoa của cây trái, nhất là giữa mùa mưa | Luống hoa ngắn ngày gieo trước mưa, bụi hoa tầng giữa nở mùa mưa |
| Vườn dừa | Ít khi trống hẳn nhưng nguồn đơn điệu | Thêm bụi hoa nhỏ và cỏ hoa để đa dạng phấn |
| Vườn sát ruộng lúa, ruộng màu | Theo vụ; lúc ruộng phun thuốc là lúc nguy | Hàng chắn ở phía ruộng, vòng gần đủ hoa để ong ít ra ruộng |
| Sân nhà phố, sân thượng | Khi cây đường phố trong khu không có hoa | Chậu rau thơm, ớt, hoa mười giờ, vài chậu dưới hiên |
| Vườn đồi, vườn cây công nghiệp | Ngoài mùa hoa của cây chính | Giữ cây tạp ven rìa, dải cỏ hoa, không phát quang sạch |
Cột "hay trống" là xu hướng chung, không phải quy luật. Một năm ghi lịch hoa sẽ cho câu trả lời chắc chắn hơn mọi bảng.
Hai ví dụ: vườn miền Tây và sân sau nhà phố
Ví dụ đầu là một mảnh vườn nhà ở miền Tây, có sẵn một hàng dừa dọc mương, vài cây xoài, một khoảnh trống trồng rau. Chủ vườn muốn đặt vài thùng ong dú. Thùng được đặt phía đông của hàng dừa, cách gốc vừa đủ để trái dừa rụng không tới, được bóng chiều của tán xoài phía tây. Phía trước cửa tổ là khoảnh rau, để trống một lối bay thấp.
Năm đầu chủ vườn ghi lịch và thấy giữa mùa mưa hoa xoài đã hết từ lâu, dừa có hoa nhưng rải rác, khoảnh rau thì bị ngập. Năm sau, khoảnh rau được lên luống cao, cuối mùa khô gieo sao nhái, bắp, rau thơm thành mấy đợt; ven mương để một dải xuyến chi mọc tự nhiên, cắt luân phiên; dọc lối đi trồng một hàng bụi hoa nhỏ. Không có cây nào đắt tiền, chỉ là đổi chỗ và đổi giờ gieo.
Ví dụ thứ hai là sân sau nhà phố rộng chừng vài mét vuông, một bên là tường nhà hàng xóm hắt nắng chiều. Thùng ong được kê trên kệ sắt cách tường, có mái tôn nhỏ kê cao. Không có chỗ cho tầng cao, nên một giàn mướp leo trên khung sắt phía tây đóng vai cây che. Tầng giữa là vài chậu chanh, ớt; tầng thấp là rau thơm để già và hoa mười giờ trong chậu treo.
Ở sân nhà phố, lịch hoa cho thấy những tháng hàng cây đường phố nở rộ thì ong gần như bỏ sân nhà; những tháng còn lại sân nhà là chỗ dựa. Chủ nhà vì vậy không cố trồng thêm mà tập trung cho các chậu nở đúng những tháng ấy.
Hai ví dụ khác hẳn nhau về diện tích, nhưng cách nghĩ giống nhau: chỗ thùng trước, bóng mát sau, vòng gần đủ hoa, và ghi lịch để biết vá chỗ nào.
Sai lầm hay gặp khi thiết kế vườn cho ong
Mua cây trước, vẽ sơ đồ sau. Cây về không có chỗ hợp, trồng tạm rồi để luôn, vài năm sau rối cả vườn.
Đặt thùng giữa vườn hoa. Giữa vườn hoa thường nắng gắt và hay được tưới, tỉa, xịt. Thùng nên ở góc râm, hoa ở quanh.
Chỉ nghĩ tới tầng cao. Cây ăn trái lớn nở hoa một mùa rồi thôi. Thiếu tầng giữa và tầng thấp là thiếu hoa nhiều tháng.
Trồng mỗi loài một cây. Hoa lẻ tẻ khó thu hút ong. Trồng thành khóm cùng loài.
Tầng cao quá rậm. Tầng dưới thiếu nắng, không ra hoa. Tỉa thưa tầng cao định kỳ.
Chép lịch hoa của nơi khác. Lịch không khớp với vườn mình, trồng vá sai tháng.
Phát quang sạch ven rìa. Cây tạp và cỏ hoa ven rìa là nguồn thức ăn và nhựa quý, nhất là ở vườn đồi.
Không chừa chỗ tăng đàn. Đến lúc chia đàn mới thấy quanh thùng đã kín cây cố định.
Quên rằng cây lớn lên. Bụi hoa trồng cách thùng vài mét, vài năm sau đã chắn lối bay. Mỗi năm đứng trước cửa tổ nhìn lại một lần.
Chăm vườn theo năm để thiết kế không bị trôi
Đầu mùa khô: tỉa tầng cao. Tỉa thưa để tầng giữa và tầng thấp có nắng cho mùa hoa tới; tỉa bằng kéo tay, giờ mát, đứng bên hông thùng.
Cuối mùa khô: gieo luống vá. Gieo cây ngắn ngày trên luống cao, chia đợt.
Đầu mùa mưa: kiểm hàng chắn gió. Giông đầu mùa hay làm gãy cây; buộc lại cây non, tỉa cành giòn trên cao gần thùng.
Giữa mùa mưa: giữ đất thoát nước. Khơi rãnh luống, dọn lá úng quanh giá.
Mỗi tuần: ghi lịch hoa. Năm phút đi vườn, tô vài ô.
Mỗi tháng: kiểm điểm chạm quanh giá. Cỏ, cành, dây leo, đống lá.
Cuối năm: xem lại sơ đồ. Đánh dấu khóm nào bỏ, khóm nào thêm, tháng nào còn trống.
Mỗi lần mua cây: cách ly cây mới. Cây từ vựa để riêng một thời gian, tưới rửa vài lần trước khi đưa vào vòng gần.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Thiết kế vườn là việc người trồng cây tự làm được, nhưng có những chỗ nên hỏi người hiểu hơn. Về đất: đất phèn, đất mặn, đất quá chua hay đất sỏi đá ảnh hưởng rất lớn tới cây nào sống được; cán bộ khuyến nông ở địa phương có thể giúp đọc đất và gợi ý loài phù hợp.
Về sâu bệnh của cây trong vườn, nhất là cây ăn trái tầng cao: trước khi tính chuyện phun bất cứ thứ gì, hãy hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về cách xử lý an toàn khi trong vườn có ong.
Về bản thân đàn ong: vườn như thế nuôi được mấy thùng, đặt thùng hướng nào, làm gì khi đàn yếu, khi nào chia đàn. Đó là chuyện của người nuôi ong dú có kinh nghiệm. Có thể tìm hiểu cách nuôi, chăm và chia đàn ong dú tại ongdu.com, rồi quay lại điều chỉnh vườn theo nhu cầu thật của đàn.
Và cuối cùng là người hàng xóm làm vườn lâu năm. Họ biết cây nào ở xóm này hay chết, mùa nào gió lớn, chỗ nào hay ngập. Một buổi trà nói chuyện đôi khi đáng giá hơn mọi tài liệu.
Câu hỏi thường gặp
Vườn cho ong dú cần rộng bao nhiêu?
Không có mức tối thiểu chung, vì còn tuỳ cây xanh quanh xóm. Một sân nhỏ có thể đủ cho một hai thùng nếu khu quanh nhiều cây; vườn rộng mà xung quanh trống trải vẫn có thể thiếu hoa.
Vì sao nên chia vườn thành ba tầng cây?
Mỗi tầng làm một việc: tầng cao che nắng và cho nhựa, tầng giữa cho hoa đều trong vòng gần, tầng thấp vá tháng trống nhanh. Thiếu một tầng thường là thiếu hoa vài tháng hoặc thùng bị nắng.
Lịch hoa cho vườn ong ghi thế nào?
Kẻ bảng mười hai tháng, mỗi hàng một khóm cây, tháng nào có hoa và có ong ghé thì tô ô. Ghi mỗi tuần một lần, sau một năm sẽ thấy tháng trống và tháng thừa.
Có nên chặt cây cũ để trồng cây cho ong?
Thường không nên vội. Cây lớn sẵn có cho bóng mát và nhựa ngay, trong khi cây mới mất nhiều năm. Sắp xếp thêm tầng giữa và tầng thấp quanh cây cũ nhanh hơn.
Vườn sát ruộng lúa có nuôi ong dú được không?
Có thể, nhưng cần hàng cây chắn ở phía ruộng và vòng gần đủ hoa để ong ít phải ra ruộng, nhất là lúc ruộng phun thuốc. Nói chuyện với chủ ruộng về lịch phun cũng rất quan trọng.
Thiết kế xong bao lâu thì vườn ổn định?
Tầng thấp chỉ cần vài tuần tới vài tháng, tầng giữa một hai năm, tầng cao nhiều năm. Trong lúc chờ, dùng giàn che tạm và tận dụng cây sẵn có.
