Câu trả lời ngắn: cây cho ong dú nên dồn càng gần thùng càng tốt, phần lớn trong vòng vài chục mét. Ong dú nhỏ hơn ong mật nhiều, sải bay ngắn, nên một cây hoa sát vườn có giá trị hơn cả một vườn hoa cách nửa cây số.
Người mới hay mắc một lối nghĩ: thấy quanh xóm có vườn xoài, vườn dừa, tưởng thế là ong đủ ăn nên khỏi trồng gì. Có khi đúng, có khi không, vì ong dú không đi xa như mình tưởng và vườn hàng xóm thì mình không quyết được lúc nào họ chặt, lúc nào họ phun. Bài này chia vườn thành từng vòng quanh thùng ong, nói vòng nào nên trồng gì và vì sao.
Ong dú thật ra bay được bao xa?
Không có một con số chung cho mọi đàn. Ong không ngòi ở nước mình có nhiều loài, con to con nhỏ khác nhau, và tầm bay tỉ lệ khá sát với kích cỡ thân. Loài nhỏ hay gặp trong thùng nuôi thường làm việc quanh tổ trong phạm vi vài trăm mét; loài to hơn đi xa hơn. Các con số chính xác thì mỗi nguồn nói một kiểu, nên người viết không đưa ra mức nào cụ thể.
Điều quan trọng hơn con số là chuyện "bay được" khác với "bay có lời". Một con ong nhỏ bay xa để lấy một giọt mật thì phần lớn năng lượng đã đốt dọc đường. Vì vậy dù ong có thể tới vườn cách nửa cây số, chúng sẽ ưu tiên chỗ gần trước, và khi trời gió, trời âm u thì gần như chỉ quanh quẩn sát tổ.
Cách biết tầm bay thực tế của đàn mình đơn giản hơn đọc tài liệu: chọn một buổi sáng nắng, đứng ở từng cây đang nở trong vườn và quanh xóm, đếm xem có ong dú hay không. Cây cách thùng hai chục mét có ong lượn liên tục, cây cách hai trăm mét chỉ thấy lác đác một hai con, đó là bản đồ của đàn mình.
Ghi lại kết quả theo mùa. Cùng một cây nhưng mùa khô ong tới đông, mùa mưa vắng hẳn, vì ong không chịu bay xa trong lúc trời có thể đổ mưa. Bản đồ này là thứ quyết định nên trồng thêm cây ở đâu, chứ không phải lời khuyên chung trên mạng.
Vòng sát thùng: trong khoảng vài mét quanh giá
Để trống lối bay ngay trước cửa tổ. Phía trước cửa vài mét không nên có cây bụi rậm hay giàn leo, ong cần một khoảng thoáng để cất cánh và hạ cánh, nhất là lúc chiều về đông.
Không trồng cây sát tới mức chạm giá. Cành lá chạm vào chân giá hay thùng thành cây cầu cho kiến, mối, thằn lằn bò lên. Nhiều đàn bị kiến vào phá chỉ vì một nhánh bông giấy vắt qua.
Ưu tiên bóng râm hơn hoa. Ở vòng này, thứ thùng ong cần nhất là được che nắng chiều. Cây che nắng không cần có hoa, chỉ cần tán ổn định và không rụng lá trơ cành giữa mùa khô.
Không đặt chậu hoa tưới hằng ngày ngay dưới thùng. Nước tưới bắn lên, ẩm dưới chân giá kéo côn trùng tới, đất ướt lâu còn làm thùng gỗ hút ẩm.
Tránh cây mọc nhanh phải tỉa liên tục ở sát thùng. Mỗi lần tỉa là một lần đứng sát cửa tổ với kéo, làm rung giá. Ở vòng này, cây mọc chậm, tán gọn đỡ phiền hơn nhiều.
Lót mặt đất bằng cỏ thấp hoặc lá khô. Đất trơ dễ bắn bùn lên thùng khi mưa to; một lớp cỏ thấp giữ đất, lại không chắn lối bay.
Chừa lối đi cho người. Mình cần tới gần để xem cửa tổ, kiểm kiến. Đừng trồng kín tới mức phải chen qua bụi hoa mới thấy được thùng.
Tính trước chỗ dời thùng. Nếu sau này cần chia đàn hay dời thùng, vòng sát thùng phải còn chỗ trống cho một hai giá nữa, đừng lấp kín bằng cây cố định.
Vòng gần: khoảng vài chục mét, nơi đáng đầu tư nhất
Đây là nơi trồng cây cho mật, cho phấn chính. Ong ra vào vòng này nhiều lần trong ngày, kể cả buổi sáng sương và chiều muộn, nên mỗi cây trồng ở đây đều được dùng tới.
Trồng thành khóm, đừng rải mỗi chỗ một cây. Một khóm năm bảy cây cùng loại nở cùng lúc làm ong dễ "nhớ đường" hơn mười loài mỗi loài một cây lẻ tẻ.
Ưu tiên cây hoa nhỏ, nở nhiều đợt. Ong dú miệng ngắn, thường ghé hoa nhỏ, hoa mở, hoa chùm hơn là hoa ống sâu. Cây nở rải rác nhiều tháng có giá trị hơn cây nở rộ một tuần.
Cây cho nhựa đặt ở rìa vòng gần. Ong dú gom nhựa cây để làm tổ. Cây ăn trái lâu năm như xoài, điều, mít thường được người nuôi để ý thấy ong tới lấy nhựa ở vết xước; không cần trồng sát thùng.
Để chừa cây che gió ở hướng gió mùa. Một hàng cây bụi cao ngang người ở hướng gió chính giúp ong bay đỡ vất vả những ngày gió lớn, và cũng chắn bụi thuốc trôi từ vườn bên.
Không trồng cây cần phun thuốc thường xuyên. Có những loài hoa đẹp nhưng sâu bệnh liên miên, muốn giữ đẹp phải xịt suốt. Trồng chúng ở vòng gần là tự đưa thuốc tới sát miệng ong.
Ghép cây hoa với cây mình vẫn dùng. Rau thơm để già ra hoa, mướp, bí cho hoa sáng sớm, vài khóm sao nhái ven lối đi: vừa có ích cho nhà, vừa cho ong thêm bữa.
Ghi mùa nở của từng khóm. Một cuốn sổ nhỏ ghi tháng nở của mỗi khóm sẽ cho thấy tháng nào vòng gần trống hoa, để năm sau trồng vá.
Vòng xa: vườn xóm, ruộng, rừng tạp — tính sao cho đúng
Vòng ngoài là những gì nằm trong tầm bay nhưng không thuộc quyền mình: vườn xoài nhà bên, ruộng bắp, rặng dừa ven kênh, mảnh rừng tạp cuối xóm. Vòng này có thể rất giàu hoa, nhưng đừng xem nó như của mình.
Lý do thứ nhất là thay đổi bất ngờ. Chủ vườn có thể chặt cây ăn trái để trồng thứ khác, ruộng có thể bỏ hoang hay đổ đất làm nền. Một đàn ong đang sống nhờ vườn xoài nhà bên sẽ lao đao ngay mùa sau nếu vườn ấy bị phá.
Lý do thứ hai là thuốc. Vườn cây ăn trái làm thương phẩm thường có lịch phun, và mình không biết họ phun gì, phun lúc nào. Ong kiếm ăn ở vòng xa là phần rủi ro lớn nhất mà mình không kiểm soát được, nên vòng gần càng phải đủ hoa để ong ít phải ra xa.
Lý do thứ ba là sức bay. Như đã nói, ong dú không ưa bay xa khi trời xấu. Vòng xa có ích nhất vào những ngày nắng ráo; còn những tuần mưa dầm, đàn ong sống hay chết phụ thuộc gần như hoàn toàn vào vòng gần.
Cách khôn ngoan là đi một vòng xóm, xem quanh mình có những gì, rồi trồng ở vòng gần những thứ bù vào chỗ trống. Xóm toàn vườn xoài thì vòng gần nên có cây nở vào những tháng xoài không có hoa. Và nếu được, nói chuyện với hàng xóm về giờ phun thuốc — chuyện này rẻ hơn mọi giống cây.
Chia vòng quanh thùng ong dú: mỗi vòng làm gì
Bảng dưới gói lại ba vòng để dễ nhìn. Các khoảng cách là ước lượng để chia việc, không phải số đo chuẩn; vườn mỗi nhà một kiểu.
| Vòng | Việc chính | Nên tránh |
|---|---|---|
| Sát thùng (vài mét) | Che nắng chiều, giữ lối bay thoáng, chừa lối đi kiểm thùng | Cành chạm giá, cây bụi chắn cửa tổ, chậu tưới hằng ngày dưới thùng |
| Gần (vài chục mét) | Khóm hoa nhỏ nở nhiều đợt, cây rau thơm ra hoa, hàng chắn gió | Cây phải phun thuốc thường, trồng mỗi loài một cây lẻ |
| Xa (vườn xóm, ruộng) | Quan sát mùa hoa, nói chuyện giờ phun với hàng xóm | Trông hoàn toàn vào vườn người khác |
Nếu đất nhà chỉ đủ cho một vòng, dồn hết sức cho vòng sát thùng và vòng gần. Ong ăn no ở gần thì vòng xa chỉ là phần thêm.
Những lầm tưởng hay gặp khi mới trồng cây cho ong
"Trồng càng nhiều loài càng tốt." Ong cần lượng hoa đều theo mùa hơn là bộ sưu tập. Ba bốn loài trồng thành khóm, nở nối nhau, thường có ích hơn hai chục loài mỗi thứ một chậu.
"Cây to thì nhiều hoa, trồng cây to cho nhanh." Cây to bứng về thường mất một hai mùa mới ra hoa lại, chưa kể dễ chết. Cây con khoẻ trồng đúng chỗ đôi khi ra hoa sớm hơn.
"Hoa sặc sỡ là ong thích." Nhiều loại hoa kép nhiều cánh trồng làm kiểng gần như không có phấn mật cho ong. Nhìn ong thật trên cây ở vựa hoặc ngoài xóm mới biết.
"Có vườn xoài cạnh nhà là đủ." Xoài nở một mùa rồi thôi, mà lại thường được phun trong mùa hoa. Một vườn xoài không thay được vòng gần của mình.
"Đặt thùng giữa vườn hoa là đẹp nhất." Giữa vườn hoa thường nắng và hay được tưới, xịt. Thùng nên ở góc râm, hoa ở vòng gần quanh đó.
"Cây nhiều nhựa thì ong có keo làm tổ." Ong lấy nhựa từ vết thương tự nhiên của cây. Không cần và không nên chém vào thân cây để "cho ong lấy nhựa".
"Ong bay được xa thì trồng ở đâu cũng được." Bay được không có nghĩa là chịu bay. Một khóm hoa cách thùng hai mươi mét đáng giá hơn khóm cùng loại cách hai trăm mét.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bay xa bằng ong mật không?
Không. Ong dú nhỏ hơn và thường làm việc gần tổ hơn ong mật nhiều. Tầm bay khác nhau theo loài và theo thời tiết, nên tốt nhất là quan sát chính đàn của mình xem chúng ghé những cây nào.
Trồng hoa ngay sát thùng ong dú có tốt không?
Sát thùng nên ưu tiên bóng râm và lối bay thoáng, không cần hoa. Hoa nên đặt cách ra một chút, trong vòng vài chục mét, để vừa gần cho ong vừa không chắn cửa tổ.
Vườn nhà nhỏ có đủ cho ong dú không?
Có thể đủ cho vài thùng nếu xóm quanh không quá trống trải và vườn nhỏ được trồng nối mùa. Nếu nhìn thấy ong lượn quanh cây nhà mình thưa dần theo mùa, đó là lúc cần trồng thêm hoặc bớt số thùng.
Làm sao biết ong của mình đang lấy hoa ở đâu?
Đi quanh vườn và xóm vào buổi sáng nắng, đứng ở từng cây đang nở, đếm số ong dú ghé trong vài phút. Ghi lại theo mùa là ra bản đồ kiếm ăn thực tế của đàn.
Có cần trồng cây cho nhựa sát thùng không?
Không cần. Ong dú tìm tới nhựa ở cây lâu năm quanh vườn, như vết xước trên thân cây ăn trái. Đặt các cây này ở rìa vườn là đủ.
Muốn học cách đặt thùng, chia đàn thì tìm ở đâu?
Bài này chỉ nói chuyện cây và bố trí vườn. Kỹ thuật nuôi, kiểm tra và chia đàn ong dú có thể tham khảo tại ongdu.com, nơi chuyên về nghề nuôi ong không ngòi.
