Cách vá tháng thiếu hoa là gieo trồng sẵn những cây ngắn ngày nở nhanh, hoa nhỏ, trước khi mùa mưa dầm tới vài tuần, trên luống cao để không úng. Đợi mưa rồi mới gieo thì hạt thối, cây con đổ, tới lúc có hoa đã qua mất tháng cần.
Ở nhiều vùng phía Nam, mùa khô là mùa của cây ăn trái nở rộ, còn giữa mùa mưa có những tuần vườn gần như không còn gì cho ong. Thêm vào đó trời mưa liên tục, ong chỉ ra được trong những quãng tạnh ngắn. Người nuôi ong dú gọi đây là mùa đói. Phần nuôi ong qua mùa đói thuộc về người nuôi; phần của người trồng cây là làm sao để vườn còn hoa đúng những tuần ấy.
Nhận ra tháng thiếu hoa trong vườn mình
Tháng thiếu hoa không giống nhau giữa các vườn, kể cả hai nhà cùng xóm. Nhà có hàng dừa sẽ có hoa dừa rải rác quanh năm; nhà toàn xoài, nhãn thì có mùa rộ rồi trống. Vì vậy đừng chép lịch của người khác; hãy tự ghi.
Cách ghi đơn giản nhất: mỗi tuần một lần, đi một vòng vườn vào buổi sáng tạnh ráo, ghi ra những cây đang có hoa và có ong ghé. Chỉ cần ghi tên cây và một dấu nhiều hay ít. Sau một năm, nhìn lại sổ là thấy rõ những tuần chỉ còn một hai cây lèo tèo.
Nhìn từ ngoài vườn cũng thấy được dấu hiệu: ngày tạnh mà trên các khóm hoa quen gần như không có ong; ong ghé những thứ bình thường chúng không mấy để ý như trái cây chín rụng hay chỗ nước đọng ngọt. Đây chỉ là dấu hiệu vườn đang trống, không phải cách chẩn đoán đàn ong. Muốn biết đàn có đủ thức ăn hay không phải kiểm bên trong thùng, việc ấy nên học từ người nuôi.
Khi đã biết tháng trống, đếm ngược lại. Một cây gieo hạt cần vài tuần tới hơn một tháng mới ra hoa, tuỳ loài và thời tiết. Muốn có hoa giữa mùa mưa, phải gieo ở cuối mùa khô, đầu mùa mưa. Đó là lý do người làm vườn có kinh nghiệm luôn "đi trước một mùa".
Cây ngắn ngày hay được dùng để vá mùa thiếu hoa
Sao nhái (cúc vàng, cúc cam dạng hoa đơn). Gieo hạt dễ, nở khá nhanh, nở nối nhiều đợt nếu cắt bớt hoa tàn. Chịu đất xấu, nhưng sợ úng gốc.
Xuyến chi. Thường mọc dại, hoa trắng nhỏ quanh năm, hay thấy ong ghé. Nhiều nhà chỉ cần để một dải đất cho nó tự mọc thay vì nhổ đi.
Bắp (ngô). Ong dú thường được thấy gom phấn bắp vào buổi sáng. Trồng vài hàng nối tiếp nhau cách vài tuần sẽ có cờ bắp rải rác lâu hơn.
Mướp, bí. Hoa nở sáng sớm, nhiều phấn. Dây leo trên giàn cao không sợ ngập, lại cho rau ăn.
Rau thơm để già. Húng, tía tô, kinh giới, rau mùi khi trổ hoa thường có ong ghé. Gieo rải vài đợt để không cùng tàn một lúc.
Hướng dương loại hoa nhỏ nhiều nhánh. Đĩa hoa nhiều phấn. Loại nhiều nhánh nở lâu hơn loại một bông to.
Hoa mười giờ. Hợp chỗ nắng, chịu khô; mùa mưa trồng trên luống cao hoặc chậu treo dưới hiên.
Ớt, đậu bắp. Hoa nở rải rác nhiều tuần, cây khá chịu mưa nếu đất thoát nước.
Một vài loài nên quan sát thêm ở vùng mình. Mỗi vùng có những cây dại, cây rau quen thuộc mà ong địa phương hay ghé. Hỏi những người nuôi ong dú quanh vùng là cách nhanh nhất để biết.
Gieo trồng để có hoa đúng lúc mưa dầm
Thứ tự dưới đây dành cho một khoảnh đất vài mét vuông, làm bằng tay.
- Lên luống cao. Đắp luống cao hơn mặt vườn, rãnh hai bên để nước mưa thoát nhanh. Cây hoa ngắn ngày chết úng nhiều hơn chết khô.
- Trộn thêm chất hữu cơ hoai. Phân chuồng đã hoai, xơ dừa, trấu giúp đất tơi, thoát nước. Không dùng phân tươi.
- Gieo cuối mùa khô. Tưới đủ ẩm cho tới khi cây bén rễ. Cây con đã cứng cáp lúc mưa tới thì chịu được mưa.
- Gieo thành nhiều đợt. Cùng một loài, chia ra hai ba đợt cách nhau vài tuần. Hoa sẽ nối nhau thay vì rộ một lần.
- Phủ gốc bằng rơm hoặc lá khô. Lớp phủ giữ đất không bắn lên lá khi mưa to, bớt nấm bệnh.
- Cắt hoa tàn. Với sao nhái, hướng dương nhiều nhánh, ngắt hoa tàn giúp cây tiếp tục ra nụ.
Để lại vài bông cho kết hạt cuối vụ. Hạt tự để dành thường hợp với đất vườn mình và năm sau khỏi phải mua.
Khóm hoa dưới mái che: mẹo nhỏ cho những ngày mưa liên tiếp
Mưa làm hai việc với hoa: rửa trôi phấn và pha loãng mật. Một bông hoa vừa hứng mưa xong gần như không có gì cho ong. Khi mưa ngắt quãng, ong chỉ có vài giờ tạnh để kiếm ăn, và trong vài giờ đó hoa ngoài trời có khi chưa kịp khô.
Vài chậu hoa đặt dưới mái hiên, dưới giàn có che tấm nhựa trong, hay sát chân tường có mái đua, sẽ giữ được hoa khô hơn. Khi trời vừa tạnh, đó là nơi ong tìm tới đầu tiên. Mấy chậu rau thơm, ớt, hoa mười giờ dưới hiên là đủ.
Chỗ đặt chậu nên có nắng ít nhất nửa ngày, nếu không cây không ra hoa. Mái hiên quay hướng đông hoặc hướng nam thường được. Đừng đặt các chậu này ngay sát thùng; vẫn để cách vài mét như bất kỳ khóm hoa nào.
Mẹo này không thay được việc chuẩn bị vườn từ trước, nhưng trong những tuần mưa dầm nó tạo ra khác biệt nhỏ mà thấy được. Còn nếu đàn ong đã thật sự thiếu ăn, cách hỗ trợ đàn là chuyện kỹ thuật nuôi, nên hỏi người có kinh nghiệm hoặc tìm hiểu ở ongdu.com.
Những cái sai khiến kế hoạch vá mùa mưa thất bại
Gieo khi mưa đã tới. Hạt thối, cây con đổ rạp, hoa ra trễ hơn tháng cần.
Trồng trên đất trũng. Một trận mưa lớn ngập gốc vài ngày là mất cả luống.
Chỉ gieo một đợt. Cả luống nở cùng lúc rồi tàn cùng lúc, để lại khoảng trống.
Chọn hoa kép đẹp mắt. Nhiều loại hoa kép gần như không có phấn mật. Ưu tiên hoa đơn.
Phun thuốc trừ sâu cho luống hoa. Luống hoa cho ong mà phun thuốc là tự hại ong. Sâu thì bắt tay, chấp nhận vài lá rách.
Nhổ sạch cỏ dại hoa nhỏ. Nhiều loại cỏ hoa nhỏ là nguồn thức ăn quan trọng mùa mưa. Chỉ dọn chỗ vướng.
Không ghi lại năm nay. Không ghi thì năm sau lại đoán. Một trang sổ là đủ để làm tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùa mưa ong dú hay thiếu ăn?
Mùa mưa nhiều vườn ít hoa hơn, hoa lại hay bị mưa rửa trôi phấn, và ong chỉ ra được những quãng tạnh ngắn. Ba điều cộng lại khiến lượng thức ăn mang về giảm rõ.
Nên gieo hoa cho ong vào lúc nào để có hoa mùa mưa?
Gieo vào cuối mùa khô, đầu mùa mưa, trước tháng thiếu hoa vài tuần tới hơn một tháng tuỳ loài. Cây cứng cáp trước khi mưa dầm mới chịu được.
Trồng bắp có giúp gì cho ong dú không?
Ong dú thường được thấy gom phấn bắp vào buổi sáng. Trồng vài hàng nối đợt sẽ có cờ bắp rải rác lâu hơn, vừa có bắp ăn vừa có phấn cho ong.
Có cần để cỏ dại trong vườn nuôi ong không?
Không cần để cả vườn hoang, nhưng nên chừa những dải cỏ hoa nhỏ như xuyến chi ở chỗ không vướng. Đó là nguồn hoa miễn phí và khá bền qua mùa mưa.
Hoa dưới mái hiên có ích gì cho ong?
Hoa dưới mái che còn khô khi vừa tạnh mưa nên ong có thứ để lấy ngay. Vài chậu là đủ, miễn chỗ đó có nắng ít nhất nửa ngày.
Làm sao biết vườn mình thiếu hoa tháng nào?
Mỗi tuần đi một vòng vườn ghi lại cây đang nở và có ong ghé. Sau một năm, những tuần ghi ít cây nhất chính là tháng cần vá.
