Cách đơn giản nhất để biết ong dú đang dùng cây nào: ngồi gần cửa tổ vào buổi sáng, nhìn màu phấn ở chân sau những con ong bay về, rồi đi một vòng quanh nhà tìm hoa đang có ong nhỏ bám. Ghi chép đều vài tuần sẽ thấy rõ cây nào đáng trồng thêm và mùa nào đang thiếu hoa.
Việc này đáng làm trước khi mua thêm cây. Danh sách cây cho ong dú trên mạng, kể cả trên trang này, chỉ là điểm bắt đầu. Ong quanh nhà mình mới là người trả lời cuối cùng, và chúng trả lời bằng những cục phấn nhỏ xíu ở chân.
Đọc giỏ phấn ở chân sau ong
Ong đi gom phấn sẽ nén phấn thành cục ở chân sau, nhìn như hai hạt màu nhỏ dính hai bên. Với ong dú, cục phấn rất nhỏ, phải nhìn kỹ hoặc dùng điện thoại quay chậm, phóng to mới thấy rõ màu.
Màu phấn là gợi ý đầu tiên về loài hoa. Mỗi loài hoa có phấn với màu riêng: vàng tươi, cam, trắng ngà, xám, có khi hơi xanh hoặc nâu. Cùng một buổi sáng mà thấy ong mang về hai ba màu khác nhau là đàn đang đi nhiều nguồn.
Đừng cố đoán chính xác tên loài từ màu phấn. Nhiều loài cùng có phấn vàng. Màu phấn chỉ giúp thu hẹp, còn việc xác định phải làm bằng cách đi dò hoa. Khi đã thấy ong trên một bông hoa, nhìn màu nhị của hoa đó, so với màu phấn ở cửa tổ.
Ngoài phấn, để ý những con ong mang về những hạt bóng, sẫm, trông như keo. Đó thường là nhựa cây. Còn những con ong bay về chân trơn, bụng hơi căng, thường là đang mang mật hoặc nước.
Một buổi quan sát ở cửa tổ và trong vườn
Chọn một buổi sáng nắng ấm, ít gió. Cả buổi chỉ cần khoảng nửa tiếng.
- Đứng lệch khỏi đường bay. Đứng hoặc ngồi bên cạnh thùng, không chắn ngay trước cửa. Ong dú không chích, nhưng có thể bám vào tóc, bò vào tai khi bị cản đường.
- Quan sát vài phút liền. Đếm sơ trong vài phút có bao nhiêu con mang phấn về, phấn màu gì. Không cần chính xác, chỉ cần "nhiều", "ít", "vàng là chính".
- Quay một đoạn video ngắn. Xem lại chậm sẽ thấy rõ màu phấn và nhựa hơn nhìn trực tiếp.
- Đi một vòng quanh nhà. Dừng ở từng cây đang có hoa, nhìn vài phút xem có ong nhỏ màu đen nâu bám không.
- Xem cả cây cao và cây hàng xóm. Hoa trên ngọn cây ăn trái, hàng cây ven đường thường là nguồn lớn mà người ta hay bỏ sót vì nó ở trên đầu.
- So màu nhị với màu phấn. Thấy ong trên hoa nào, nhìn màu phấn của hoa đó. Khớp với màu ở cửa tổ là đã tìm ra một nguồn.
- Ghi lại ngay. Ghi ngày, giờ, cây, mức độ ong ghé. Để tới tối mới ghi thường quên một nửa.
Lặp lại mỗi tuần một lần, cùng một khung giờ, để so sánh được giữa các tuần.
Mẹo để nhận ra đúng ong dú trên hoa
Ong dú rất nhỏ, màu tối. Nhiều loài chỉ dài vài milimét, thân đen hoặc nâu sẫm. Dễ bị nhầm với ruồi nhỏ, kiến cánh.
Dáng bay khác ruồi. Ong dú bay lượn nhẹ quanh hoa rồi đáp, bò từ hoa này sang hoa kia trong cụm. Ruồi hay đậu rồi chạy nhanh hoặc bay vụt đi.
Chân sau có phấn. Thấy cục phấn ở chân sau là gần như chắc là ong.
Xem vào khung giờ ấm. Ong dú thường hoạt động nhiều khi trời ấm và sáng, ít ra ngoài lúc sáng sớm lạnh hay trời mưa.
Phân biệt với ong mật. Ong mật nuôi thùng to hơn hẳn, có sọc vàng ở bụng. Hoa có ong mật đông có thể vẫn có ong dú, chỉ là khó thấy hơn.
Ngồi yên. Cử động mạnh làm ong bay đi. Ngồi yên vài phút ong quay lại.
Dùng điện thoại chụp gần. Chụp gần rồi phóng to giúp nhìn rõ hơn mắt thường.
Không bắt ong để xem. Bắt ong làm chúng bị thương và không cần thiết. Quan sát từ xa là đủ.
Mẫu sổ ghi quan sát
Một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại là đủ. Các dòng dưới đây chỉ là ví dụ minh hoạ cách ghi, không phải số liệu thật của một vườn nào.
| Ngày, giờ | Ở cửa tổ | Hoa thấy có ong | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tuần 1, sáng | Phấn vàng là chính, vài con phấn trắng | Bông tía tô sau bếp, chùm hoa xoài nhà bên | Nắng ấm, ong ra đều |
| Tuần 2, sáng | Phấn vàng ít hơn, thấy vài hạt nhựa sẫm | Khóm sao nhái mới nở | Xoài nhà bên đã đậu trái |
| Tuần 3, sáng | Ít ong mang phấn | Không thấy hoa nào đông ong quanh nhà | Có thể đang vào khoảng thiếu hoa |
| Tuần 4, sáng | Phấn cam lạ | Chưa tìm ra, có thể ở xa | Đi rộng hơn ở tuần sau |
Sau vài tháng, cuốn sổ cho thấy hai thứ quý: những cây ong thật sự dùng, và những tuần mà quanh nhà gần như không có hoa.
Từ sổ quan sát tới quyết định mua cây
Cây nào xuất hiện nhiều lần trong cột "hoa thấy có ong" là cây đáng trồng thêm. Nếu đó là cây nhà hàng xóm, có thể xin cành giâm hoặc hỏi họ mua giống ở đâu. Đây là cách chọn cây chắc nhất, vì nó đã được chính ong vùng mình chọn.
Những tuần mà cửa tổ vắng phấn và vườn không có hoa nào đông ong là khoảng thiếu hoa. Biết được khoảng đó rơi vào lúc nào trong năm, khi đi vựa sẽ hỏi đúng câu: cây nào thường nở vào khoảng ấy. Cách xếp nhiều loài cho hoa nối mùa là một chủ đề riêng, nhưng mọi thứ bắt đầu từ việc biết mình đang thiếu lúc nào.
Có khi cuốn sổ cho thấy ong đang đi xa, mang về phấn màu không khớp với hoa nào quanh nhà. Điều đó cho biết quanh nhà còn ít nguồn, và trồng thêm ở gần sẽ giúp ong đỡ phải bay xa.
Người nuôi muốn hiểu sâu hơn về đàn ong, như cách nhìn sức đàn, cách chăm khi thiếu hoa hay chia đàn, có thể tìm đọc ở ongdu.com. Phần quan sát cây ở đây là để mua đúng cây, trồng đúng chỗ, không tốn tiền cho những cây ong không ghé.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết ong dú đang lấy phấn hoa gì?
Nhìn màu cục phấn ở chân sau ong bay về tổ, rồi đi dò quanh nhà tìm hoa đang có ong bám và so màu nhị. Màu phấn chỉ để thu hẹp, việc xác định phải làm bằng quan sát hoa.
Ong dú có chích người khi đứng gần tổ không?
Ong dú không có ngòi chích, nhưng khi bị cản đường bay chúng có thể bám vào tóc, bò vào tai hoặc cắn nhẹ. Đứng lệch khỏi cửa tổ khi quan sát là đủ.
Nên quan sát ong dú vào giờ nào?
Buổi sáng nắng ấm, ít gió là lúc ong ra vào nhiều. Quan sát cùng một khung giờ mỗi tuần để so sánh được giữa các tuần.
Thấy ong ít mang phấn về có đáng lo không?
Có thể quanh nhà đang vào khoảng thiếu hoa, hoặc do thời tiết. Ghi lại và theo dõi thêm; nếu kéo dài, hỏi người nuôi lâu năm ở vùng mình về cách chăm đàn.
Có cần kính lúp để quan sát ong dú?
Không bắt buộc. Quay video bằng điện thoại rồi xem chậm, phóng to thường đủ thấy màu phấn và dáng ong.
