Muốn làm vườn sân thượng, việc đầu tiên không phải là mua cây mà là kiểm ba thứ: sàn chịu được sức nặng bao nhiêu, lớp chống thấm còn tốt không, và nước mưa thoát đi đâu. Tải trọng và kết cấu thì phải hỏi kỹ sư xây dựng, không đoán; chống thấm và thoát nước thì nhờ thợ có kinh nghiệm xem trước.
Có một kịch bản lặp lại ở rất nhiều nhà phố: sân thượng đẹp được hai, ba năm, rồi trần phòng ngủ tầng trên cùng bắt đầu ố, bong sơn. Lúc đó muốn sửa chống thấm thì phải dời cả vườn, đập bồn. Làm đúng từ đầu thì đỡ cả tiền lẫn công.
Vì sao tải trọng sân thượng là việc của kỹ sư?
Sàn mái của nhà phố thông thường được thiết kế theo công năng ban đầu: có người đi lại, có bồn nước, có máy giặt hay phơi đồ. Nó không nhất thiết được tính cho những bồn đất lớn đặt cố định, ướt sũng mỗi mùa mưa. Đất ướt nặng hơn đất khô nhiều, cây lớn lên qua từng năm, bồn xây gạch lại có sức nặng riêng.
Sức chịu của sàn không đều. Chỗ gần cột, gần dầm thường khoẻ hơn giữa nhịp sàn. Nhà cũ, nhà đã cơi nới, nhà có vết nứt sàn càng phải cẩn thận. Những điều này chỉ có bản vẽ kết cấu và người đọc được bản vẽ mới trả lời chắc chắn.
Vì vậy nếu dự định làm bồn xây cố định, trồng cây lớn, hay đặt nhiều chậu to, nên mời kỹ sư xây dựng xem trước. Đó là một khoản chi nhỏ so với rủi ro. Nếu chỉ đặt vài chậu cây vừa và nhỏ sát tường bao, rủi ro thấp hơn nhiều, nhưng vẫn nên tránh dồn tất cả về giữa sàn.
Với sân thượng chung cư, mái là phần sở hữu chung, việc đặt bồn, chậu lớn gần như chắc chắn phải xin phép ban quản lý. Đừng nghe ai đó nói "nhà bên cũng làm".
Kiểm chống thấm và đường thoát nước trước khi bày cây
Nhìn trần tầng dưới. Vết ố, bong sơn, vệt nước loang ở trần phòng tầng trên cùng là dấu hiệu sân thượng đã thấm. Sửa trước, trồng sau.
Thử ngâm nước. Thợ chống thấm hay ngâm nước sân thượng một thời gian rồi kiểm trần dưới. Việc này nên để thợ làm, vì ngâm sai có thể gây thấm thêm.
Đừng đặt bồn đè lên lớp chống thấm mà không có lớp bảo vệ. Rễ, đất, nước đọng sát mặt chống thấm lâu ngày làm lớp này xuống cấp nhanh.
Kê bồn, chậu lên chân. Để nước chảy qua và không khí lưu thông dưới đáy, dễ quét dọn và dễ kiểm.
Giữ thông phễu thu nước. Đất, lá, rễ trôi vào phễu là thủ phạm hay gặp nhất của nước đọng. Nên có lưới chắn rác ở phễu.
Không xây bồn chặn đường nước chảy. Sàn mái có độ dốc về phía phễu thu. Bồn xây chắn ngang thì nước đọng phía sau bồn.
Tránh khoan, đóng đinh xuống sàn mái. Mỗi lỗ khoan qua lớp chống thấm là một điểm thấm tiềm năng.
Kiểm khe tiếp giáp tường và sàn. Góc chân tường là chỗ dễ nứt và thấm nhất; đừng dồn bồn ướt vào đúng chỗ này nếu chưa chắc.
Bồn xây, bồn đặt sẵn hay chậu rời trên sân thượng?
Mỗi lựa chọn có cái giá riêng; nhà nào cũng có thể kết hợp.
| Kiểu | Ưu điểm | Điều phải chịu |
|---|---|---|
| Bồn xây cố định | Rộng, sâu, hợp cây lớn, trông gọn | Nặng, khó dời khi phải sửa chống thấm, cần kỹ sư tính tải |
| Bồn composite, bồn gỗ đặt sẵn có chân | Dời được, kê cao dễ kiểm đáy | Gỗ mục dần theo năm, phải thay |
| Chậu rời cỡ lớn | Linh hoạt, dời theo nắng, dễ xử lý khi cây bệnh | Khô nhanh hơn bồn, nhiều chậu thì tưới mất công |
| Thùng xốp | Nhẹ, cách nhiệt tốt, dễ tìm | Giòn dần dưới nắng, vỡ vụn sau vài năm, trông tạm bợ |
| Túi vải trồng cây | Rất nhẹ, rễ thoáng | Khô rất nhanh dưới nắng sân thượng, cần tưới dày |
Với người mới làm, chậu rời và bồn có chân là đường an toàn: thử vài mùa, biết sân thượng nhà mình nắng gió ra sao, rồi mới tính chuyện làm cố định.
Giá thể nhẹ: giảm sức nặng mà cây vẫn đủ ăn
Đất thịt nguyên chất nặng, lại nén chặt sau vài mùa mưa. Trên sân thượng, nên dùng hỗn hợp nhẹ: một phần đất, phần còn lại là xơ dừa đã xả chát, trấu hun, phân hữu cơ hoai mục, có thể thêm đá nhẹ như đá trân châu hoặc đá bọt cho thoáng. Tỷ lệ tuỳ loài cây, cây lớn thì cần nhiều đất hơn để rễ bám.
Giá thể nhẹ có mặt trái: giữ dinh dưỡng kém hơn đất thịt và khô nhanh hơn trong nắng. Vì vậy phải bổ sung phân hữu cơ định kỳ, phủ mặt bồn, và quen với nhịp tưới dày hơn ở dưới đất.
Lớp thoát nước dưới đáy bồn thường là sỏi, đá, hoặc vật liệu nhẹ chuyên dùng, ngăn với lớp đất bằng một lớp vải địa kỹ thuật hoặc lưới để đất không trôi xuống bít đường nước. Nhiều nhà bỏ qua lớp vải này, sau vài năm đáy bồn thành bùn, cây úng rễ dù mặt đất khô.
Trồng cây lớn như mai, cau, cây ăn quả trên sân thượng là được, nhưng cây lớn thì bồn lớn, đất nhiều, nặng. Hãy chọn cây theo khả năng chịu của sàn, đừng chọn cây rồi mới tìm cách nhồi vào.
Chọn cây cho sân thượng nắng trọn ngày
Cây ưa nắng, lá dày. Hoa giấy, sứ thái, mai chiếu thuỷ, nguyệt quế, dừa cạn, lưỡi hổ chịu nắng sân thượng tốt.
Cây bụi thấp chịu gió. Sân thượng thoáng gió hơn ban công; ưu tiên cây bụi gọn hơn cây cao mảnh.
Cây leo trên giàn để tạo bóng. Một góc giàn che mát giúp người ngồi được và che cho chậu cây kém nắng hơn.
Tránh cây rễ khoẻ phá bồn. Đa, si, sanh, sung trồng bồn lớn trên sân thượng thì rễ tìm mọi khe để chui ra. Hợp làm bonsai chậu nhỏ hơn là bồn đất lớn.
Tránh cây quá cao trong gió. Cau cao, trúc cao dễ đổ khi giông, nhất là trong chậu rời.
Cây ăn quả lùn trong chậu lớn. Có thể trồng, nhưng tưới, bón nhiều hơn cây cảnh và sâu bệnh nhiều hơn; tính trước công chăm.
Cỏ trải sân thượng. Cần lớp nền và thoát nước riêng, nặng và tốn nước; nhiều nhà thấy cỏ nhân tạo hoặc gạch thoát nước hợp hơn.
Bắt đầu ít, thêm dần. Mua vài cây chịu nắng, theo dõi một mùa, rồi mới mua tiếp. Vựa nào giục mua cả xe ngay lần đầu thì nên chậm lại.
Câu hỏi thường gặp
Sân thượng nhà phố có trồng cây lớn được không?
Có thể, nhưng phải biết sàn chịu được bao nhiêu và đặt bồn ở đâu. Việc này cần kỹ sư xây dựng xem bản vẽ hoặc hiện trạng. Chỉ trồng cây lớn khi đã chắc về tải trọng và chống thấm.
Trồng cây trên sân thượng có làm thấm trần không?
Cây không tự làm thấm, nhưng bồn đặt sát lớp chống thấm, nước đọng, rễ chui vào khe nứt và phễu thu nước bị nghẹt có thể gây thấm. Kê bồn lên chân và giữ đường thoát nước sạch là cách phòng chính.
Nên dùng thùng xốp hay chậu nhựa cho sân thượng?
Thùng xốp nhẹ và cách nhiệt tốt, hợp trồng tạm vài năm nhưng giòn dần dưới nắng. Chậu nhựa dày bền hơn, chậu sáng màu đỡ nóng hơn chậu đen. Cây lâu năm nên dùng chậu hoặc bồn bền.
Đất trồng cây trên sân thượng pha thế nào cho nhẹ?
Thường trộn một phần đất với xơ dừa đã xả chát, trấu hun, phân hữu cơ hoai và chút đá nhẹ cho thoáng. Tỷ lệ tuỳ loài cây; cây lớn cần nhiều đất hơn để rễ bám chắc.
Sân thượng chung cư có tự làm vườn được không?
Mái chung cư thường là phần sở hữu chung, đặt bồn chậu phải theo quy định toà nhà và xin phép ban quản lý. Nhiều nơi không cho, hoặc chỉ cho trong khu vực được chỉ định.
Cần làm gì trước mùa mưa cho vườn sân thượng?
Quét sạch lá, đất trong rãnh và phễu thu nước, kiểm lưới chắn rác, kê lại chậu bị lún, tỉa thưa cây rậm để đón gió bão. Xem trần tầng dưới có vết ố mới không.
