Với cây mới mua ở vựa, câu trả lời tuỳ vào loại bầu. Cây khoẻ trong bầu tơi, thoát nước tốt thì giữ nguyên bầu và để cây quen chỗ vài tuần rồi mới tính. Cây bứng từ vườn với bầu đất sét thì giữ nguyên bầu, nhưng phải tháo hết bao bọc và trồng sao cho nước thấm được vào lõi bầu. Còn bầu ướt nhũn, rễ đen, hay sen đá nằm trong bầu xơ dừa sũng nước thì gỡ và thay đất sớm.
Người bán cây biết rõ một điều: đất trong bầu của cây được chọn cho chuyện sản xuất, không phải cho phòng khách nhà mình. Ở vườn ươm, cây được tưới bằng hệ thống, có nắng, có gió, có người canh. Đất ấy giúp cây lớn nhanh, nhẹ để chở đi, rẻ để làm số lượng lớn. Đưa về nhà, có khi nó vẫn ổn, có khi nó là nguyên nhân cây chết trong tháng đầu.
Bài này giúp đọc bầu ngay từ lúc ở vựa, và quyết định đúng khi về tới nhà.
Vì sao đất trong bầu ở vựa khác đất nhà mình?
Vườn ươm cần cây lớn nhanh, đều, nhẹ và rẻ. Vì vậy nhiều cây con được trồng trong giá thể nhẹ như xơ dừa, than bùn, trấu, có trộn sẵn phân tan chậm. Trong điều kiện tưới đều, nắng tốt, giá thể ấy làm cây lên rất đẹp. Ở nhà, khi tưới không đều và nắng kém hơn, giá thể nhẹ có thể khô kiệt rồi không thấm lại, hoặc giữ nước quá lâu.
Cây lớn như cây bóng mát, cây kiểng sân vườn, mai, bonsai phôi thường được bứng từ đất vườn. Bầu là đất thịt, đất sét bó quanh rễ, bọc bằng bao, lưới, nilon, có khi buộc dây. Bầu ấy nặng, giữ nước lâu ở lõi và rất khác với bất kỳ thứ đất nào mình sẽ trồng xung quanh.
Cũng có cây được trồng trong túi vải không dệt, loại túi giúp rễ không quấn vòng. Túi này nhìn giống bầu đất bọc vải, khách hay để nguyên mà trồng xuống, nghĩ rằng vải sẽ mục. Có loại mục rất chậm, rễ bị bó lại nhiều năm.
Hiểu những khác biệt này thì mới thấy vì sao không có một lời khuyên chung "mua về là thay đất ngay" hay "đừng bao giờ động vào bầu". Mỗi loại bầu một cách xử lý.
Các loại bầu hay gặp và cách xử lý
Bảng dưới gom những loại bầu người mua cây hay gặp nhất. Cột cuối là hướng xử lý chung; cây cụ thể vẫn phải nhìn rễ mà quyết.
| Loại bầu | Nhận ra thế nào | Rủi ro ở nhà | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Giá thể nhẹ trong chậu nhựa mềm | Nhẹ tay, màu nâu xốp, nhiều xơ dừa hoặc than bùn | Khô kiệt không thấm, hoặc ẩm lâu trong phòng ít nắng | Cây khoẻ thì giữ, quen chỗ vài tuần rồi thay chậu với đất pha |
| Bầu đất sét cây bứng | Rất nặng, đất dẻo, bọc bao hoặc lưới | Lõi bầu khô hoặc úng vì khác đất xung quanh | Giữ nguyên bầu, tháo hết bao bọc, trồng với đất chuyển tiếp |
| Túi vải không dệt | Bầu bọc vải xám hoặc đen, mặt vải có rễ tơ đâm ra | Vải mục chậm, bó rễ | Cắt bỏ túi trước khi trồng |
| Bầu nilon đen cây con | Túi nilon có lỗ, đất nén | Quên tháo là rễ bị nhốt | Rạch bỏ nilon hoàn toàn |
| Bầu xơ dừa nén của sen đá, cây mini | Bầu nhỏ, ẩm, bóp lún | Thối gốc khi ít nắng, mưa nhiều | Gỡ bớt, thay giá thể khoáng sớm |
| Cây cắm nước hoặc trồng thuỷ canh | Rễ trắng dài trong nước hoặc viên đất nung | Rễ nước khó quen đất | Giữ cách trồng cũ, hoặc chuyển sang đất từ từ |
Phần lớn rắc rối đến từ hai loại: bầu đất sét của cây bứng và bầu xơ dừa ẩm của cây mini. Hai loại này nên được chú ý nhiều nhất.
Đọc bầu ngay ở vựa, trước khi trả tiền
Nhấc thử chậu. Chậu nặng bất thường so với cỡ là bầu đất ướt sũng hoặc đất sét; nhẹ bẫng là giá thể có thể đã khô kiệt.
Bóp nhẹ mép bầu. Bầu tơi đàn hồi là tốt; lún nhũn, rỉ nước là ướt quá lâu.
Nhìn lỗ đáy. Vài rễ trắng thò ra là cây khoẻ đã kín chậu; rễ đen, mủn là đáng lo.
Ngửi mặt đất. Mùi đất ẩm bình thường là ổn; mùi chua, thối là rễ có vấn đề.
Lay nhẹ gốc. Cây lắc lư trong bầu là mới cấy vào chậu, rễ chưa bám; với cây bứng là bầu đã vỡ.
Xem mặt bầu có vết nứt quanh gốc. Cây bứng mà bầu nứt, rơi đất là rễ đã đứt nhiều.
Hỏi cây được bứng bao lâu. Cây mới bứng vài ngày, lá còn rũ mà đã đem bán là cây chưa hồi; nên chọn cây đã được nuôi lại một thời gian.
Hỏi cây trồng trong giá thể gì. Người bán biết rõ; câu trả lời giúp mình tính chuyện thay hay giữ.
Nhìn hạt phân trên mặt. Có hạt phân tan chậm thì về nhà khỏi bón thêm ngay.
Giữ nguyên bầu khi nào?
Cây khoẻ, bầu tơi, thoát nước tốt. Không có lý do gì để làm cây sốc thêm. Để cây quen chỗ mới đã.
Cây đang ra hoa, có nụ. Xáo rễ lúc này dễ rụng hoa. Chờ qua đợt hoa.
Cây bứng bầu đất sét. Phá bầu là đứt rễ, cây bứng đã mất nhiều rễ rồi. Giữ bầu, chỉ tháo bao bọc.
Cây mua để chưng ngắn ngày. Cây Tết, cây quà chưng vài tuần thì giữ nguyên, chỉ chăm tưới đúng.
Trời đang nắng gắt hay giữa mùa lạnh. Không phải lúc làm động rễ, trừ khi bầu thật sự có vấn đề.
Cây rễ yếu, khó tính. Một số cây rất ghét bị động rễ; hỏi người bán trước.
Khi chưa biết chỗ đặt lâu dài. Đặt thử vài chỗ trong nhà, xem cây hợp chỗ nào rồi mới trồng hẳn.
Gỡ một phần hay thay toàn bộ khi nào?
Bầu ướt nhũn, có mùi. Gỡ toàn bộ đất cũ, cắt rễ thối, trồng vào giá thể mới. Việc này làm ngay, không chờ mùa.
Sen đá, xương rồng trong bầu xơ dừa ẩm. Gỡ bớt và trồng sang giá thể khoáng; chi tiết ở bài pha đất trồng sen đá, xương rồng.
Rễ quấn vòng kín đáy chậu. Gỡ tung rễ quấn, bỏ bớt đất cũ, nâng một cỡ chậu.
Bầu khô kiệt không thấm nước. Ngâm cả chậu cho thấm trước; nếu vẫn không thấm, gỡ bớt lớp ngoài, trồng với giá thể mới.
Cây đặt trong nhà mà bầu rất giữ ẩm. Gỡ một phần lớp ngoài, trồng với giá thể thoáng hơn để cả khối đất khô đều.
Cây sẽ sống lâu trong chậu đẹp. Đến mùa thích hợp, thay sang đất pha đúng cho cây; xem thêm bài khi nào phải thay chậu cho cây.
Nghi có sâu, rệp sáp ở rễ. Gỡ đất kiểm rễ, cắt bỏ phần bị hại, rửa rễ, trồng vào đất mới.
Trồng cây bứng bầu đất sét vào chậu hoặc đất vườn
Đây là trường hợp hay làm sai nhất. Mấu chốt là để nước thấm được vào lõi bầu, nơi rễ thật sự sống.
- Tháo hết bao bọc. Bao, lưới, nilon, dây buộc, cả túi vải. Không có loại nào "để nguyên cho đỡ vỡ bầu" mà không gây hại về sau. Nếu bầu dễ vỡ, đặt cây vào hố hoặc chậu rồi mới rạch và rút bao ra.
- Ngâm bầu nếu bầu khô. Bầu đất sét khô cứng rất khó thấm lại; ngâm bầu trong chậu nước cho thấm đều trước khi trồng.
- Cào xước mặt ngoài bầu. Dùng que cào nhẹ cho lớp ngoài bầu tơi ra, giúp rễ mới mọc ra đất mới và nước thấm qua ranh giới.
- Pha đất chuyển tiếp. Trộn một phần đất thịt với giá thể thoáng để lớp đất quanh bầu không quá khác bầu. Bầu đất sét nằm giữa giá thể rất nhẹ là bẫy nước kinh điển.
- Đặt cổ rễ ngang mặt đất. Không vùi bầu sâu hơn mức cũ.
- Lấp đất và nén vừa. Đẩy đất kín khe quanh bầu, không để hốc khí lớn.
- Tưới chậm, thấm bầu. Tưới từ từ ngay trên bầu chứ không chỉ quanh mép. Lần đầu tưới vài lượt cho nước kịp thấm vào lõi.
- Cắm cọc giữ cây. Cây bứng rễ ít, gió lay là đứt rễ non mới mọc.
- Che bớt nắng một thời gian. Cho đến khi cây ra lá non đều.
Những tuần đầu, kiểm độ ẩm bằng cách chọc que vào giữa bầu chứ không chỉ sờ đất xung quanh. Đất quanh khô không có nghĩa lõi bầu khô, và ngược lại.
Ví dụ: chậu bàng Singapore rụng lá sau khi mua
Một khách mua chậu bàng Singapore cao ngang người, trồng trong chậu nhựa mềm với giá thể nhẹ. Ở vựa cây đẹp, lá bóng. Về nhà đặt góc phòng khách có máy lạnh, cách cửa sổ vài mét. Hai tuần sau lá dưới vàng rồi rụng, khách lo quá thay chậu sứ đẹp, đổ thêm đất vườn, bón thêm phân. Một tháng sau cây trụi gần nửa.
Nhìn lại, có ba chuyện chồng lên nhau. Cây chuyển từ chỗ nhiều nắng sang chỗ thiếu sáng, rụng lá già là phản ứng bình thường. Thay chậu ngay khi cây đang sốc là thêm một cú sốc nữa. Và đất vườn đổ vào chậu sứ làm cả khối đất giữ nước lâu, phân bón thêm lại chồng lên phân tan chậm đã có sẵn trong bầu.
Cách làm đúng lẽ ra là để cây trong bầu cũ, đặt chỗ sáng nhất có thể, tưới khi lớp đất mặt khô, không bón gì trong vài tuần. Khi cây đã ngừng rụng và ra lá non, mới thay chậu với giá thể pha thoáng, đặt chậu nhựa bên trong chậu sứ nếu chậu sứ không có lỗ.
Câu chuyện không riêng gì bàng Singapore. Nhiều cây mua về chết trong tháng đầu không phải vì bầu xấu, mà vì người chủ làm quá nhiều việc cùng một lúc. Với cây khoẻ, ít can thiệp là tốt nhất.
Sai lầm hay gặp với bầu cây mới mua
Để nguyên bao nilon, lưới, túi vải. Rễ bị nhốt, vài năm sau cây còi hoặc đổ vì rễ không vươn ra.
Phá tung bầu đất sét của cây bứng. Đứt thêm rễ của một cây vốn đã mất nhiều rễ.
Trồng bầu đất nặng vào giá thể quá nhẹ. Nước chảy quanh bầu, lõi khô; hoặc lõi bầu úng vì không thoát được ra lớp ngoài.
Thay chậu ngay khi cây đang sốc. Chồng sốc lên sốc.
Bón phân ngay ngày đầu. Bầu thường đã có phân; rễ đang tổn thương rất dễ cháy. Xem cách nhận ra hạt phân sẵn có ở bài phân hữu cơ hay phân tan chậm.
Tưới theo lịch thay vì theo bầu. Bầu đất sét và bầu xơ dừa khô với tốc độ khác hẳn nhau.
Đổ đất vườn vào chậu trong nhà. Đất vườn lèn chặt trong chậu, giữ nước lâu.
Không kiểm lõi bầu. Chỉ sờ đất ngoài là đoán sai độ ẩm thật.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Với cây lớn, cây có giá trị cao như cây bóng mát cỡ lớn, cây kiểng lâu năm, bonsai, việc trồng cây bứng nên có người làm vườn có kinh nghiệm hỗ trợ. Họ biết mức tỉa tán cho cân với bộ rễ còn lại, cách chống cây, và thường nhận ra sớm cây nào khó qua.
Nếu khi gỡ bầu thấy rễ có những u sưng, nốt lạ, hoặc có rất nhiều rệp sáp bám rễ, hãy chụp ảnh và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông ở địa phương. Đừng đem đất ấy rải ra vườn.
Khi mua cây lớn trồng ở sân, gần tường, gần móng nhà, chuyện rễ cây ảnh hưởng tới công trình là việc nên hỏi kỹ sư xây dựng chứ không chỉ hỏi người bán cây.
Một số cây cảnh phổ biến có nhựa hay lá gây độc nếu trẻ nhỏ, chó mèo nhai phải, như vạn niên thanh, trúc đào, các loại môn. Khi gỡ bầu, cắt rễ, cắt lá nên đeo găng tay, rửa tay sau đó. Nếu trẻ hay thú cưng lỡ nuốt phải, hỏi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y ngay.
Câu hỏi thường gặp
Cây mới mua về có nên thay đất ngay không?
Nếu cây khoẻ và bầu thoát nước tốt thì không cần, để cây quen chỗ vài tuần rồi mới tính. Nếu bầu ướt nhũn, rễ đen hoặc là sen đá trong bầu xơ dừa sũng nước thì nên thay sớm.
Có cần tháo bao nilon, lưới của bầu cây khi trồng?
Cần tháo hết. Bao, lưới, dây buộc hay túi vải để lại đều có thể bó rễ nhiều năm. Nếu bầu dễ vỡ, đặt cây vào hố rồi mới rạch và rút bao ra.
Cây bứng bầu đất sét có nên gỡ đất ra không?
Không nên. Cây bứng đã mất nhiều rễ, gỡ bầu là đứt thêm. Giữ nguyên bầu, tháo bao bọc, cào xước nhẹ mặt ngoài và trồng với đất chuyển tiếp.
Vì sao cây mới mua về hay rụng lá?
Thường do đổi chỗ từ nơi nhiều nắng sang chỗ ít sáng hơn, cộng với thay đổi cách tưới. Rụng vài lá già là bình thường; đừng vội thay chậu hay bón phân lúc này.
Làm sao biết lõi bầu còn ướt hay đã khô?
Chọc một que tre nhỏ vào giữa bầu, để một lúc rồi rút ra xem đất bám ẩm hay khô. Đất ngoài khô không có nghĩa lõi bầu khô.
Túi vải trồng cây có để nguyên khi trồng được không?
Nên cắt bỏ. Một số loại vải mục rất chậm và bó rễ, cây còi dần mà không rõ nguyên nhân.
