Một chậu cây chưng Tết đẹp từ đêm giao thừa tới hết mùng là kết quả của bốn việc: mua đúng giai đoạn nụ so với số ngày còn lại tới Tết, kiểm gốc chắc trong chậu, đặt cây đúng chỗ hợp với loài đó, và tưới theo độ ẩm đất chứ không theo lịch. Sau rằm tháng Giêng, phân loại cây nào nuôi tiếp được như mai, lan, quất khoẻ, cây nào là hoa một mùa như cúc, vạn thọ, để chăm hoặc cho đi cho đúng.
Mỗi năm, chợ hoa Tết là nơi nhiều người mua cây nhiều nhất trong năm, nhưng cũng là nơi dễ mua hớ nhất: đông, vội, người bán giục, trời nắng, và ai cũng muốn chọn xong để về lo việc khác. Bài này gom lại những gì người bán cây lâu năm muốn khách biết trước khi bước vào chợ.
Các bài riêng cho từng loại cây được dẫn ở từng mục; bài này là bức tranh chung từ lúc lên kế hoạch tới lúc dọn cây sau Tết.
Lên kế hoạch trước khi ra chợ
Trước khi đi mua, đứng ở chỗ định đặt cây và tự hỏi ba câu: chỗ này có nắng không, nắng buổi nào; trần cao bao nhiêu, lối đi rộng bao nhiêu; trong nhà có bật máy lạnh suốt Tết không. Câu trả lời quyết định nên mua mai hay lan, cây cao hay thấp, chậu to hay nhỏ.
Tiếp theo là quyết định chơi một mùa hay nuôi lâu. Hoa cúc, vạn thọ, cát tường, mào gà chậu Tết thường được trồng để đẹp trong mùa Tết rồi bỏ. Mai, lan hồ điệp, quất khoẻ, cây để bàn có thể nuôi tiếp, nhưng cần chỗ và người chăm. Nếu nhà không có sân nắng, không có ai chăm cây quanh năm, thuê mai, thuê đào hoặc mua hoa chậu ngắn ngày là cách nhẹ đầu.
Nghĩ trước cả chuyện chở về. Một chậu mai lớn, một chậu quất cao ngang người không chở được bằng xe máy. Hỏi người bán có giao không, giao lúc nào, có bê lên tầng không. Ngày cận Tết, giao hàng chậm và đông, nên chốt giờ cụ thể.
Cuối cùng là ngân sách. Giá cây Tết phụ thuộc tuổi cây, dáng, số nụ, kích cỡ chậu và thời điểm. Hỏi ở vài nơi để có hình dung, rồi đặt cho mình một mức để không bị cuốn theo không khí chợ.
Bảng tra nhanh từng loại cây chưng Tết
Bảng dưới gom những điều quan trọng nhất của từng loại. Chi tiết nằm ở bài riêng cho từng cây.
| Cây | Mua khi | Đặt ở đâu | Tưới | Lỗi hay gặp | Sau Tết |
|---|---|---|---|---|---|
| Mai vàng chậu | Nụ to đều, căng vỏ, vài nụ hé vàng nếu mua sát Tết | Hiên, sân, ban công có nắng sáng | Giữ ẩm đều, không khô kiệt | Cây mới bứng rụng nụ; phòng máy lạnh làm nụ khô | Cắt hoa tàn, trái non, nuôi tiếp |
| Cành đào | Nhiều nụ mập, vài nụ hé, có lộc | Chỗ mát, xa nguồn nóng | Thay nước thường xuyên | Mua cành nở rộ, để phòng ấm | Bỏ khi tàn |
| Đào chậu | Gốc chắc, nụ đều | Chỗ sáng mát | Giữ đất ẩm vừa | Cây mới bứng khô nụ | Nuôi tiếp hoặc trả nếu thuê |
| Quất, tắc cảnh | Lá xanh dày, có lộc, quả bám chắc | Gần cửa sổ, cửa kính | Kiểm đất mỗi ngày | Khô kiệt rồi tưới đẫm, gió máy lạnh | Cắt quả, ra nắng nếu nuôi tiếp |
| Lan hồ điệp | Còn nhiều nụ ở đầu cành | Sáng dịu, xa trái cây chín | Chỉ khi bầu gần khô | Tưới theo rêu mặt, nắng gắt | Tách chậu, trồng lại từng cây |
| Cúc, vạn thọ chậu | Nụ nhiều, vài bông nở | Chỗ có nắng | Đất ẩm đều, tưới gốc | Để thiếu sáng, tưới lên hoa | Thường bỏ sau Tết |
| Cây để bàn | Lá khoẻ, chậu có lỗ | Bàn gần cửa sổ, tránh gió lạnh | Khi đất khô hai đốt ngón tay | Tưới mỗi ngày, chậu không lỗ | Nuôi tiếp như cây trong nhà |
Cột "lỗi hay gặp" là thứ đáng đọc nhất. Phần lớn cây Tết hỏng không phải vì mua cây dở, mà vì một trong vài lỗi đó.
Chọn mai, đào, quất, lan: những điểm chung
Dù là loại cây nào, có hai thứ cần kiểm trước khi trả tiền: gốc và nụ. Gốc đứng chắc trong chậu, đất mặt không mới tinh như vừa đóng chậu, nghĩa là rễ đã bám. Nụ đúng giai đoạn so với số ngày còn lại tới Tết, nghĩa là hoa sẽ đẹp đúng lúc cần.
Với mai, đọc nụ là kỹ năng quan trọng nhất, và cách chỉnh nắng khi về nhà giúp kéo nhanh hay làm chậm nụ đôi chút. Cách đọc nụ, kiểm gốc và chiêu ở bãi mai được viết trong bài chọn mua mai vàng chưng Tết nở đúng dịp.
Với đào, nguyên tắc là mua nụ, không mua hoa: cành nở rộ ở chợ sẽ tàn trước khi Tết qua. Với quất, gốc chắc và lá khoẻ quan trọng hơn số quả, vì cây mới đóng chậu trĩu quả là cây dễ rụng nhất. Chi tiết từng loại có trong bài chọn cành đào và đào chậu giữ lâu và bài chọn quất, tắc cảnh không rụng quả.
Với lan hồ điệp, điều cần hiểu là chậu Tết thường ghép nhiều cây trong bầu riêng dưới lớp rêu. Tưới theo lớp rêu là tưới sai, và sau Tết phải tách chậu nếu muốn nuôi tiếp, như bài lan hồ điệp chậu Tết chăm sao cho lâu tàn đã viết.
Những chiêu hay gặp ở chợ hoa Tết
"Cây này nở đúng mùng Một, bảo đảm." Không ai bảo đảm được. Nụ phản ứng theo thời tiết từng ngày và chỗ đặt trong nhà. Lời hứa chắc chắn là dấu hiệu nên hỏi thêm.
Cây mới bứng được bán như cây đã lên chậu lâu. Lắc gốc, nhìn đất mặt, hỏi thẳng ngày lên chậu. Cây mới bứng không xấu, nhưng giá và kỳ vọng phải khác.
Chậu đẹp bên ngoài, bầu nhỏ bên trong. Chậu to chèn thêm đất mới quanh một bầu nhỏ. Cây khát nhanh và dễ lung lay.
Nhiều gốc ghép chung cho dày. Chậu cúc, chậu lan, chậu cây để bàn ghép dày đẹp ngay nhưng tranh nhau nước, cây yếu chết trước.
Nối thêm nhánh cho tán dày. Với cành đào, có nơi buộc nối thêm nhánh cho cành trông sum suê. Nhìn kỹ chỗ nối, dây buộc giấu trong kẽ.
Giục mua vì "chỉ còn cây này", "chiều nay hết". Chợ Tết thường còn cây tới sát giao thừa. Quyết vội là bỏ qua bước kiểm gốc.
Giá không nói rõ gồm gì. Hỏi rõ giá đã gồm chậu, công chở, công bê lên nhà chưa, có nhận đổi khi cây hỏng trong vài ngày đầu không.
Đổi cây lúc giao. Chụp ảnh cây đã chọn, ghi dấu hiệu riêng như vết sẹo trên thân, dáng cành, để đối chiếu khi giao.
Giá chợ chiều cuối năm. Có năm giá giảm mạnh sát giao thừa, có năm không. Đừng chờ vì nghe nói, nhưng cũng đừng mua vội chỉ vì sợ hết.
Chở cây về và chưng trong những ngày đầu
Cây Tết hỏng nhiều nhất trong hai ngày đầu ở nhà. Những bước dưới đây giảm phần lớn rủi ro.
- Chở tránh nắng trưa. Cây phơi nắng trên xe cả buổi, nhất là trong cốp xe kín, dễ héo hoa và khô nụ.
- Bọc tán, buộc chắc. Bọc tán bằng giấy hoặc lưới để nụ không bị gió quật rụng; buộc chậu, cành cho chắc, không chìa ra quá rộng trên đường đông.
- Đặt cây ngay vào chỗ đã chọn. Đừng để cây ở góc tạm rồi mới tính. Mỗi lần dời là một lần sốc.
- Kiểm đất ngay khi về. Đất khô thì tưới cho thấm, đất ướt thì để yên. Cành đào cắt lại chân rồi cắm nước ngay.
- Đổ nước đĩa lót. Sau khi tưới, đổ nước đọng ở đĩa để rễ không ngâm nước suốt Tết.
- Kiểm đất mỗi sáng. Gắn việc này vào một việc quen buổi sáng như pha trà, thắp hương, để không quên trong những ngày bận.
- Giữ cây xa nguồn nóng và gió lạnh. Không đặt cạnh bếp, đèn nóng, máy sưởi, cửa gió máy lạnh.
- Để mâm ngũ quả cách xa hoa. Trái cây chín làm hoa lan, hoa đào mau tàn.
Ba tình huống thường gặp trong những ngày Tết
Mai nở sớm từ hai mươi tám Tết. Trời nắng nóng mấy ngày liền, nụ bung sớm. Không thể làm hoa khép lại, nhưng có thể làm những nụ còn lại chậm hơn bằng cách đưa cây vào chỗ râm mát, tránh nắng trực tiếp. Không cho cây vào phòng máy lạnh kín vì nụ sẽ khô. Hoa đã nở vẫn đẹp vài ngày, chấp nhận và chụp ảnh sớm.
Quất rụng quả từ mùng Hai. Nhìn dưới gốc thấy vài quả, vài lá. Kiểm đất: nếu khô kiệt, tưới cho thấm đều; nếu ướt sũng, đổ nước đĩa và ngừng tưới vài ngày. Xem cây có đứng dưới gió máy lạnh không. Lắc nhẹ gốc, nếu lung lay thì cây mới đóng chậu đang sốc rễ, chỉ có thể giữ ổn định chỗ đặt và chấp nhận rụng bớt.
Lan hồ điệp vàng nụ ở đầu cành. Thường do chậu đặt gần mâm ngũ quả, dưới gió máy lạnh, hoặc tưới hằng ngày theo lớp rêu. Dời chậu ra xa trái cây, tránh gió, nhấc rêu kiểm bầu, ngừng tưới nếu còn ẩm. Hoa đã nở vẫn giữ được.
Điểm chung: phản ứng đầu tiên nên là quan sát đất, chỗ đặt và nguồn gió nóng lạnh, không phải tưới thêm hay bón thêm.
Sau rằm tháng Giêng: cây nào giữ, cây nào cho đi
Mai vàng. Nếu có sân nắng và người chăm, cắt hoa tàn, trái non, đưa ra nắng từ từ, đợi ra đọt rồi bón, tỉa. Nếu thuê, giao trả đúng hẹn.
Đào chậu. Ở nơi mát và có người chăm thì nuôi tiếp; ở nơi nóng, đào thường khó giữ khoẻ qua mùa hè. Cân nhắc trước khi giữ.
Quất, tắc cảnh. Cây còn nhiều lá, rễ chắc thì cắt quả, đưa ra nắng, nuôi tiếp. Cây đã trụi lá, cân nhắc cho người có vườn.
Lan hồ điệp. Tách chậu ghép, cắt rễ hỏng, trồng từng cây vào chậu thoáng, treo chỗ sáng dịu.
Cúc, vạn thọ, cát tường, mào gà chậu Tết. Phần lớn là cây một mùa, trồng để đẹp dịp Tết. Có thể tận dụng đất và chậu, bỏ cây vào rác hữu cơ.
Cây để bàn, cây lá. Chăm tiếp như cây trong nhà: chỗ sáng, tưới khi đất khô xuống, không bón trong tháng đầu sau khi đổi chỗ.
Cây bị bệnh trong dịp Tết. Cách ly, xử lý tay, không để chung với cây khác trong nhà.
Chậu, đất, que, kẹp. Cọ rửa chậu, phơi khô, cất que, kẹp cho năm sau. Đất của cây bệnh thì bỏ.
Sai lầm thường gặp với cây Tết
Mua theo cảm hứng ở chợ. Không đo chỗ đặt trước, mua về mới thấy cây quá cao, quá rộng hoặc chỗ không có nắng.
Chọn cây nở rộ nhất. Đẹp nhất lúc mua thường là sắp tàn. Với hầu hết cây Tết, nên mua nụ.
Tưới theo lịch mỗi ngày. Cây trong nhà mát dùng ít nước. Thử đất trước khi tưới.
Bón phân cho cây "đẹp thêm". Cây đang hoa không cần phân, bón lúc này dễ hại rễ.
Đặt cây Tết trong phòng máy lạnh kín cả ngày. Không khí lạnh khô làm nụ khô, lá rụng.
Để trẻ nhỏ hái quả, ngắt hoa ăn chơi. Cây Tết có thể đã được phun thuốc, chất kích thích. Dặn trẻ không ăn quả, hoa cây cảnh.
Dời cây liên tục để chụp ảnh. Mỗi lần khiêng là nụ rụng, cành gãy. Chụp ở chỗ cây đứng.
Bỏ quên cây sau Tết. Cây chưng xong không được cắt hoa tàn, đưa ra nắng thì năm sau ra hoa kém hoặc suy hẳn.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Mai, đào thế lâu năm, giá trị lớn. Nhờ người trồng mai, đào có nghề xem trực tiếp trước khi mua và khi cây có dấu hiệu lạ.
Thuê cây và cây bị hỏng. Liên hệ người cho thuê ngay, chụp ảnh, đừng tự cắt tỉa hay thay chậu.
Cây có sâu bệnh lạ, lan nhanh. Mang mẫu lá, cành hỏi cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật trước khi dùng thuốc.
Trẻ nhỏ, thú cưng lỡ ăn quả, lá cây Tết. Đưa tới bác sĩ hoặc bác sĩ thú y, mang theo tên cây và nói rõ là cây cảnh mua dịp Tết.
Thay chậu cho mai lớn sau Tết. Chậu nặng, rễ to, nên nhờ người làm vườn có kinh nghiệm.
Cây được tặng không rõ tên. Chụp ảnh lá, hoa, gốc hỏi người bán cây hoặc nhóm người chơi cây để biết cách chăm.
Lan hồ điệp sau Tết rễ thối nhiều. Hỏi người trồng lan có kinh nghiệm về giá thể và cách cứu trước khi bỏ.
Đặt cây lớn trên ban công cao tầng. Chậu nặng, gió mạnh có thể đổ. Hỏi ban quản lý toà nhà về quy định và chọn chỗ đặt chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua cây Tết vào ngày nào?
Mua sớm có nhiều lựa chọn và thời gian chỉnh chỗ đặt; mua sát Tết dễ nhìn rõ độ nụ hơn nhưng lựa chọn ít hơn. Quan trọng là chọn đúng giai đoạn nụ so với số ngày còn lại.
Hoa cúc chưng Tết có nuôi tiếp được không?
Phần lớn cúc chậu Tết được trồng làm hoa một mùa, sau Tết cây suy và khó ra hoa đẹp lại. Có người giâm ngọn để trồng tiếp, nhưng đa số coi đây là hoa dùng trong dịp Tết.
Cây Tết đặt trong nhà máy lạnh có được không?
Được với một số cây nếu tránh gió thổi thẳng và đủ sáng, như lan hồ điệp, cây để bàn. Mai và quất ưa sáng, ở phòng máy lạnh kín lâu ngày dễ rụng nụ, rụng lá.
Vì sao cây Tết đẹp ở chợ mà về nhà nhanh xấu?
Thường do cây mới bứng vào chậu, chỗ đặt trong nhà thiếu sáng hơn nhiều so với chợ, và tưới không hợp. Kiểm gốc khi mua và đặt cây ở chỗ sáng nhất giúp giảm hẳn chuyện này.
Có nên ăn quả từ cây quất, cây ăn trái chưng Tết?
Không nên, vì cây cảnh có thể đã được phun thuốc hoặc chất kích thích. Quả để ngắm, muốn ăn thì mua ở chợ thực phẩm.
Sau Tết nên làm gì với cây đã thuê?
Giữ cây ở chỗ sáng, tưới đều cho tới ngày giao trả, không tự cắt tỉa hay bón phân. Báo người cho thuê nếu cây có hư hỏng.
