Hướng ban công quyết định ban công nhận bao nhiêu giờ nắng và nắng lúc nào, nên quyết định luôn nhóm cây hợp: hướng đông có nắng sáng dịu, hợp phần lớn cây hoa và cây lá; hướng tây nắng chiều gắt, chỉ hợp cây chịu nóng; hướng nam (ở Việt Nam) nhận nắng nhiều nhất trong năm; hướng bắc ít nắng trực tiếp, hợp cây bóng và bán bóng.
Nhưng hướng chỉ là điểm khởi đầu. Hai căn cùng hướng đông có thể khác nhau hoàn toàn nếu một căn có ô văng sâu, một căn bị toà đối diện che, một căn ở tầng ba sau hàng cây, một căn ở tầng hai mươi lộng gió. Bài này đi từ hướng, rồi trừ đi những thứ che chắn thật, để ra con số giờ nắng thật của ban công nhà mình, và từ đó chọn cây ngay từ lúc đứng ở vựa.
Vì sao "cây này dễ sống" không đủ để mua?
Ở vựa, câu người bán hay nói nhất là "cây này dễ lắm, để đâu cũng sống". Câu đó đúng một nửa: cây dễ sống trong điều kiện hợp với nó. Một cây trầu bà dễ sống trong phòng khách, nhưng ra ban công hướng tây là cháy. Một cây hoa giấy dễ sống ngoài nắng, nhưng đặt ban công hướng bắc có mái che là chỉ ra lá, cành vươn dài lêu nghêu tìm sáng.
Nếu không nói với người bán ban công nhà mình hướng nào, có mái che không, ở tầng mấy, thì họ chỉ có thể gợi ý theo cây đang có sẵn hoặc cây đang dư hàng. Người bán có tâm sẽ hỏi lại; người bán chỉ muốn chốt đơn sẽ không hỏi. Tự mình mang theo thông tin đó là cách nhanh nhất để lọc.
Thêm một chuyện: cây ở vựa thường đứng dưới lưới che, nhận nắng dịu và được tưới đều. Cây đẹp ở vựa chưa chắc đẹp ở nhà mình, kể cả khi hợp hướng, vì nó cần thời gian làm quen. Chọn đúng nhóm cây theo hướng giúp quãng làm quen đó ngắn và ít hao lá.
Cuối cùng, hướng ban công cũng giải thích vì sao lời khuyên trên mạng hay mâu thuẫn nhau. Người ở ban công đông nói cây A dễ, người ở ban công tây nói cây A chết. Cả hai đều đúng với ban công của họ.
Đo giờ nắng thật của ban công trong một ngày
Không cần dụng cụ, chỉ cần một ngày nghỉ và điện thoại để ghi chú. Nên làm vào mùa định trồng, vì đường đi của mặt trời đổi theo mùa.
- Xác định hướng. Đứng trong phòng nhìn ra ban công, dùng la bàn trên điện thoại để biết ban công quay về hướng nào. Hướng chéo như đông nam, tây bắc thì mang tính chất của cả hai.
- Chia ban công làm ba vùng. Mép ngoài lan can, giữa ban công, sát cửa kính. Ba vùng này nhận nắng rất khác nhau.
- Ghi lại mỗi giờ một lần. Từ sáng tới chiều, mỗi giờ ra xem vùng nào có nắng chiếu trực tiếp, vùng nào chỉ sáng.
- Cộng số giờ nắng trực tiếp từng vùng. Đó là con số quan trọng nhất. Ghi riêng giờ nắng sáng và giờ nắng chiều.
- Ghi chỗ bị che. Ô văng tầng trên, toà đối diện, cây lớn bên dưới, tường ngăn với nhà bên. Ghi luôn chỗ có nắng hắt từ kính toà đối diện.
- Làm lại vào mùa khác nếu được. Ban công hướng nam và bắc thay đổi nhiều giữa mùa hè và mùa đông, vì mặt trời đi lệch bắc hoặc lệch nam theo mùa.
Khi có con số, đem theo khi đi mua cây. Một câu như "ban công hướng đông, vùng ngoài có nắng trực tiếp tới khoảng mười giờ, vùng trong chỉ sáng" giúp người bán gợi ý đúng hơn hẳn câu "ban công nhà em sáng lắm".
Bảng tra nhanh: hướng ban công và nhóm cây hợp
Bảng dưới áp cho ban công không bị che nhiều. Có mái che sâu hay bị toà khác che thì dịch sang một bậc ít nắng hơn.
| Hướng | Đặc điểm nắng | Nhóm cây hợp | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Đông | Nắng sáng dịu, chiều có bóng | Phần lớn cây hoa, hồng, lan, cây lá màu, rau thơm | Cây cần nắng trọn ngày như xương rồng lớn nếu ban công bị che chiều |
| Tây | Nắng chiều gắt, tường nóng | Hoa giấy, sứ thái, lưỡi hổ, dừa cạn, mười giờ, xương rồng | Dương xỉ, trầu bà, lan ý, cây lá mỏng |
| Nam | Nhiều nắng nhất trong năm, đổi theo mùa | Cây ưa nắng, cây ăn quả lùn, cây hoa ưa sáng | Cây bóng nếu không có mái che |
| Bắc | Ít nắng trực tiếp, sáng tán xạ | Trầu bà, dương xỉ, lan ý, lưỡi hổ, cây lá trong nhà | Hoa giấy, hồng, cây cần nhiều nắng để ra hoa |
| Đông nam | Nắng sáng tới trưa | Gần như mọi cây hoa, lan, cây ăn lá thơm | Ít hạn chế, chỉ chú ý trưa hè |
| Tây nam, tây bắc | Nắng chiều, mức gắt tuỳ mùa | Nhóm chịu nắng như hướng tây, thêm vài cây bán bóng ở vùng trong | Cây lá mỏng ở mép ngoài |
Lưu ý bảng nói về nắng trực tiếp. Một ban công hướng bắc ở tầng cao không bị che vẫn có thể rất sáng, đủ cho nhiều cây bán bóng, trong khi ban công hướng đông ở tầng thấp sau hàng cây lớn lại khá tối.
Ban công hướng đông: dễ nhất, nhưng vẫn có bẫy
Ban công hướng đông là nơi lý tưởng cho người mới: nắng sáng dịu, cây quang hợp tốt khi đất còn ẩm, chiều thì mát. Phần lớn cây hoa, lan, cây lá màu và rau thơm sống được ở đây. Nếu được chọn căn hộ theo ý thích trồng cây, hướng đông và đông nam là lựa chọn dễ chịu nhất.
Bẫy thứ nhất là mái che. Nhiều ban công hướng đông có ô văng tầng trên sâu, nắng chỉ chạm mép lan can trong một, hai giờ. Khi đó cây hoa cần nhiều nắng như hồng sẽ ra ít hoa, lá thưa. Chỗ sát cửa kính gần như chỉ có ánh sáng tán xạ, nên coi như ban công hướng bắc.
Bẫy thứ hai là tưởng mát nên tưới theo lịch của hướng tây. Ban công đông khô chậm hơn hẳn, tưới dày là úng. Đặc biệt mùa mưa, chậu không có mái che có khi cả tuần không cần tưới.
Bẫy thứ ba là nhồi quá nhiều chậu. Ban công dễ trồng làm người ta mua hoài, rồi chậu che chậu, thiếu gió, rệp và nấm lan nhanh. Chừa khoảng cho gió đi qua và cho chính mình bước ra tưới.
Ban công hướng bắc và ban công bị che: vẫn có rất nhiều cây sống tốt
Nhiều người ở căn hộ hướng bắc nghĩ ban công nhà mình không trồng được gì. Thật ra ban công hướng bắc giống một phòng rất sáng: ít nắng gắt nhưng nhiều ánh sáng tán xạ, nhiệt độ ổn định. Đây là chỗ lý tưởng cho đúng những cây trong nhà hay bị cháy lá ở hướng khác: trầu bà, trầu bà lá xẻ, dương xỉ, lan ý, lưỡi hổ, cây lá màu, một số loại lan ưa bóng.
Điều cần chấp nhận là cây hoa ưa nắng sẽ ít hoa. Hoa giấy ở đây chủ yếu ra lá; dừa cạn thưa hoa. Nếu thật sự muốn có hoa, chọn những loài ra hoa được trong bóng bán phần, và đặt chúng ở mép ngoài lan can, chỗ sáng nhất.
Ban công bị toà đối diện che cũng thuộc nhóm này. Có điều thú vị: toà đối diện có mặt kính lớn đôi khi phản chiếu nắng sang vào một khung giờ ngắn. Nắng phản chiếu này có thể khá gắt, cây bóng đặt đúng vệt đó vẫn cháy lá. Ngày đo nắng nên để ý cả chuyện này.
Ở ban công thiếu sáng, tưới ít hơn, bón ít hơn. Cây quang hợp ít thì dùng nước và phân ít. Thừa phân ở chỗ tối là cách nhanh nhất khiến cây vươn dài, yếu, lá nhạt.
Ban công hướng nam, hướng tây: sống được nếu chọn đúng nhóm
Ở Việt Nam, ban công hướng nam nhận nắng nhiều trong năm, nhất là mùa đông khi mặt trời đi lệch về phía nam. Mùa hè, ô văng lại che bớt vì mặt trời lên cao. Đây là hướng hợp cây ưa nắng và cây ăn quả lùn trong chậu lớn. Người ở miền Bắc có ban công hướng nam còn có lợi là mùa đông cây vẫn đủ nắng.
Hướng tây thì khó nhất vì nắng chiều đến lúc mọi thứ đã nóng. Cách xử lý chi tiết cho hướng này có ở bài riêng về cây chịu nắng cho ban công hướng tây; ở đây chỉ nhắc một nguyên tắc: hướng tây nên chọn cây trước, trang trí sau. Đừng mua cây vì thích rồi tìm cách cứu nó.
Cả hai hướng này đều làm chậu khô nhanh. Nhà hay đi vắng mà ban công nam, tây thì phải tính trước chuyện tưới; nếu đi xa vài ngày trở lên, nên đọc kỹ cách tưới cây ban công khi đi vắng trước khi mua thêm chậu nhỏ.
Một mẹo của người bán cây: ở hướng nắng, mua cây trong chậu lớn hơn so với ban công mát. Khối đất lớn giữ ẩm, giữ nhiệt ổn định, và cây sống tốt hơn hẳn cùng loài đó trong chậu nhỏ.
Ngoài hướng, những yếu tố làm thay đổi lựa chọn cây
Tầng cao và gió. Tầng càng cao gió càng mạnh, lá mỏng rách, chậu khô nhanh. Ban công cao lộng gió cần ưu tiên cây lá cứng, chậu nặng; xem thêm bài về cây cho ban công tầng cao gió lùa.
Tầng thấp và cây lớn bên dưới. Tầng hai, ba sau hàng cây đường phố có thể tối hơn nhiều so với hướng của nó.
Mái che hay không. Ban công không mái hứng mưa trực tiếp, mùa mưa dễ úng; có mái thì phải tưới cả mùa mưa.
Tường ngăn hai bên. Tường ngăn tạo bóng buổi sáng hoặc buổi chiều tuỳ hướng; hai đầu ban công thường khác hẳn nhau.
Màu nền và tường. Nền gạch sẫm, tường sẫm hấp nhiệt nhiều hơn; nền sáng phản chiếu thêm ánh sáng cho cây bóng.
Máy lạnh. Cục nóng thổi hơi nóng khô vào cây gần đó; đừng đặt cây ngay trước luồng gió cục nóng.
Khói bếp và bụi đường. Ban công gần bếp, gần đường lớn làm lá phủ bụi, cần lau lá định kỳ.
Trẻ nhỏ và thú cưng. Ban công là chỗ trẻ hay chơi; cây có gai, có nhựa độc như sứ thái, trúc đào, vạn niên thanh nên đặt xa tầm với hoặc chọn cây khác.
Thời gian chăm của chính mình. Người đi làm cả ngày, hay đi công tác nên chọn cây chịu khô, chậu lớn, ít loại.
Một ví dụ cụ thể: ba căn hộ, ba cách chọn
Căn thứ nhất ở tầng sáu, ban công hướng đông, ô văng ngắn. Ngày đo nắng cho thấy mép lan can có nắng trực tiếp từ sáng sớm tới gần trưa, vùng sát kính chỉ sáng. Ban công này có thể trồng một chậu hồng và vài chậu hoa ở mép ngoài, lan và cây lá màu ở giữa, trầu bà sát kính. Đây là kiểu ban công đa dạng nhất.
Căn thứ hai ở tầng mười tám, hướng tây, lộng gió, không mái che. Chủ nhà thích dương xỉ và trầu bà. Lời khuyên thật là không nên trồng hai loại đó ở ngoài ban công; đưa chúng vào phòng khách gần cửa kính, còn ban công thì chọn hoa giấy dáng bụi thấp, sứ thái, lưỡi hổ trong chậu nặng, đáy rộng, đặt sát nền.
Căn thứ ba ở tầng hai, hướng nam nhưng bị hàng cây lớn ngoài đường che gần hết buổi sáng, chỉ có nắng xiên một, hai giờ đầu chiều. Trên giấy là hướng nam nắng nhiều, thực tế lại giống hướng bắc. Ở đây chọn nhóm cây bán bóng, và nếu muốn có hoa thì chọn loài chịu bóng bán phần, đặt ở vệt nắng duy nhất.
Ba ví dụ cho thấy cùng một bảng tra nhưng kết quả khác nhau, vì ai cũng phải trừ đi những thứ che chắn của riêng mình. Đó là lý do bước đo giờ nắng không nên bỏ qua.
Sai lầm thường gặp khi chọn cây theo hướng
Chỉ nhìn hướng trên giấy. Hợp đồng ghi hướng đông nam nhưng ban công bị toà khác che thì thực tế khác hẳn.
Đo nắng một lần vào mùa khác. Đo mùa đông rồi trồng mùa hè, hoặc ngược lại, có thể sai đáng kể với hướng nam và bắc.
Mua cây vì đẹp ở vựa. Cây trưng dưới lưới che, tưới đều, đem về chỗ nắng gắt hay chỗ tối đều sốc.
Đặt cây ưa bóng ở mép lan can vì muốn nhìn từ ngoài vào. Mép lan can luôn là chỗ nắng gắt và gió nhất.
Bày tất cả trong một ngày. Nên mua ít, theo dõi vài tuần, cây nào hợp thì nhân lên.
Dùng cùng một lịch tưới cho mọi chậu. Cây ở vùng nắng và vùng bóng uống nước rất khác nhau.
Treo chậu ở chỗ đẹp mắt mà không tính an toàn. Chậu treo cần điểm bắt chắc; chi tiết ở bài về treo chậu và chậu gắn lan can.
Tin lời "cây phong thuỷ hợp hướng". Quan niệm phong thuỷ là chuyện dân gian, có thể tham khảo cho vui; còn cây sống hay chết là do nắng, nước, gió.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn hoặc ban quản lý
Định lắp mái che, giàn, lưới ra ngoài lan can. Ở chung cư, đó là mặt ngoài toà nhà, phải hỏi ban quản lý theo quy định nội bộ.
Định đặt chậu, bồn rất lớn. Ban công có giới hạn chịu tải; chậu đất lớn khi ướt rất nặng. Hỏi ban quản lý hoặc kỹ sư nếu có ý định đặt bồn lớn.
Ban công có dấu hiệu thấm, nứt. Vết ố trần nhà dưới, nứt chân lan can là việc của kỹ sư, không phải của người trồng cây.
Cây bị bệnh lan nhanh, không rõ nguyên nhân. Chụp ảnh lá cả hai mặt, mang tới vựa uy tín hoặc hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, đừng tự phun thuốc theo đoán.
Trẻ nhỏ, thú cưng lỡ nuốt lá cây lạ. Gọi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y ngay, mang theo cành lá để nhận diện.
Muốn trồng cây lớn, cây ăn quả lâu năm. Hỏi người làm vườn có kinh nghiệm về cỡ chậu, giá thể, và kỹ sư về tải trọng.
Có ý định nuôi chim, gà hay đặt thùng ong ngoài ban công. Hỏi quy định toà nhà trước; chung cư thường hạn chế chuyện này vì ảnh hưởng hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Ban công hướng bắc có trồng hoa được không?
Được với những loài chịu bóng bán phần, đặt ở mép ngoài chỗ sáng nhất. Hoa cần nắng nhiều như hoa giấy, hồng sẽ ra ít hoa. Cây lá như trầu bà, dương xỉ, lan ý lại sống rất tốt ở hướng bắc.
Làm sao biết ban công nhà mình đủ nắng cho cây hoa?
Đo số giờ nắng trực tiếp ở từng vùng ban công trong một ngày. Phần lớn cây hoa cần vài giờ nắng trực tiếp mỗi ngày mới ra hoa đều. Vùng chỉ sáng mà không có nắng chiếu thì hợp cây lá hơn.
Hướng ban công nào dễ trồng cây nhất?
Hướng đông và đông nam thường dễ nhất vì có nắng sáng dịu và chiều mát. Tuy vậy mái che, tầng và toà đối diện có thể làm thay đổi hoàn toàn, nên vẫn phải đo nắng thật.
Ban công có mái che sâu thì coi như hướng gì?
Mái che sâu làm giảm nắng trực tiếp, nên thường coi như dịch xuống một bậc ít nắng hơn. Vùng sát kính dưới mái sâu thường chỉ hợp cây bóng. Đo nắng thực tế là cách chính xác nhất.
Có nên mua cây theo phong thuỷ hướng nhà không?
Phong thuỷ là quan niệm dân gian, có thể tham khảo nếu thấy vui. Nhưng cây sống được hay không là do nắng, nước, gió ở chỗ đặt. Nên chọn cây hợp điều kiện trước, rồi trong nhóm đó chọn cây mình thích.
Mua cây online thì chọn theo hướng thế nào?
Ghi rõ hướng, số giờ nắng, tầng và có mái che không khi hỏi người bán. Hỏi cây đang được để dưới lưới hay ngoài nắng để biết cần làm quen bao lâu. Nhận cây xong đặt chỗ dịu vài ngày trước khi đưa ra vị trí chính.
