Sân nhỏ trước nhà phố nên chọn cây tán vừa, rễ hiền, lớn vừa phải: lộc vừng, sứ cùi, móng bò, muồng hoàng yến được tỉa giữ tán là những cây hay được dùng. Những cây bóng mát đường phố quen thuộc như đa, si, bàng, xà cừ đẹp và mát, nhưng trồng trong sân vài chục mét vuông thì sớm muộn cũng đội nền, chạm mái, vướng dây điện.
Người đến vựa hỏi "cây gì mau lớn, mau có bóng" thường được giới thiệu đúng những cây lớn nhanh nhất, mà cây lớn nhanh lại thường là cây lớn to nhất. Câu nên hỏi là: cây này trưởng thành cao bao nhiêu, tán rộng bao nhiêu, rễ có ăn ngang không, rụng lá mùa nào.
Sân nhỏ cần cây thế nào: bóng vừa đủ, không thành gánh nặng
Một khoảng sân trước nhà phố thường chỉ rộng vài mét, sâu vài mét, phía trên có ban công tầng hai, phía trước là cổng, vỉa hè, cột điện. Cây trồng ở đó phải sống chung với tất cả những thứ này hàng chục năm. Thứ cần là bóng che cho cửa và chỗ dựng xe, không phải một cây cổ thụ.
Cây hợp sân nhỏ thường có ba đặc điểm. Tán gọn hoặc chịu được cắt tỉa giữ tán, để không chạm mái, không đè ban công. Rễ ăn sâu hoặc không có tiếng phá nền, để sau mười năm sân không bị gồ. Lá không quá to, không rụng dồn một lúc đầy sân, để việc quét dọn không thành nỗi ám ảnh mỗi sáng.
Không có cây nào hoàn hảo cả ba. Lộc vừng đẹp và có tán vừa nhưng vẫn có thời kỳ rụng lá; sứ cùi gọn, hoa thơm nhưng tán thưa, che không dày; muồng hoàng yến hoa vàng rủ rất đẹp nhưng cây có thể lớn khá cao nếu không tỉa. Chọn là chấp nhận một vài điểm trừ mà nhà mình chịu được.
Câu hỏi ngược lại cũng quan trọng: nhà có thật sự cần bóng mát không, hay chỉ cần mảng xanh? Nếu sân quá nhỏ, sát nhà, một vài chậu cây lớn hoặc giàn cây leo trước hiên đôi khi hợp hơn trồng một cây gốc xuống đất.
Những cây tán vừa thường được trồng trước nhà phố
Lộc vừng. Tán vừa, dáng đẹp, hoa thành chuỗi đỏ rủ xuống. Có thời kỳ rụng lá, và hoa rụng cũng phải quét. Chịu tỉa tán.
Sứ cùi (hoa sứ đại). Thân mập, cành giòn, tán thưa, hoa thơm. Lớn chậm, gọn, rễ hiền. Nhựa trắng có thể gây kích ứng, nên đeo găng khi tỉa.
Móng bò. Lá hình móng bò, hoa tím hồng hoặc trắng. Tán vừa, lớn khá nhanh, cần tỉa để không cao quá.
Muồng hoàng yến. Hoa vàng rủ chùm rất nổi bật vào mùa nắng. Có thể lớn cao, cần chọn chỗ thoáng và tỉa giữ tán ngay từ đầu.
Ngọc lan, hoàng lan. Hoa thơm, được ưa chuộng trước nhà. Lưu ý cây có thể lớn khá to theo năm; chỉ hợp sân có chiều sâu.
Bằng lăng. Hoa tím rất đẹp, nhưng tán rộng, rụng lá theo mùa. Hợp sân rộng hơn là sân trước nhà phố hẹp.
Chuông vàng. Hoa vàng rộ, tán thưa, hay thấy trên các tuyến đường mới. Trước nhà thì cần chỗ thoáng và kiểm cành trước mùa gió lớn.
Cau vua, cau trắng trồng hàng. Không cho bóng rộng nhưng rễ chùm không phá nền, hợp sân hẹp dài cần nét đứng.
Cây ăn quả tán vừa như ổi, mận. Nhiều nhà trồng để vừa có bóng vừa có trái, nhưng trái rụng, ruồi đục trái, kiến là chuyện phải chấp nhận.
Những cây đẹp nhưng không hợp sân nhỏ
Đa, si, sanh, sung. Rễ khoẻ, lan rộng, có rễ phụ, là nhóm hay làm nứt nền, đội tường nhất. Hợp làm bonsai trong chậu hơn là trồng đất sát nhà.
Bàng. Tán ngang rất rộng, lá to rụng dồn, rễ nổi. Mát nhưng chiếm chỗ.
Xà cừ. Cây đường phố cao lớn, rễ nổi to, gốc phình. Không hợp sân nhà.
Phượng vĩ. Hoa đẹp, tán rộng ngang, rễ nổi, cành dễ gãy khi bão. Hợp sân trường hơn sân nhà.
Bạch đàn, keo. Lớn rất nhanh, cao vượt, cành giòn; trồng gần nhà là rủi ro khi gió lớn.
Trúc đào. Hay được trồng vì hoa đẹp, dễ sống; nhưng toàn cây có độc, nhà có trẻ nhỏ, thú cưng nên cân nhắc hoặc trồng xa lối chơi.
Tre tàu, tre gai. Thân ngầm bò lan rất xa, chui qua sân, qua nhà bên. Muốn trồng tre trúc thì chọn loại mọc bụi và có tấm chắn rễ.
Cây cổ thụ "đánh về" giá cao. Cây lớn bứng từ nơi khác về trồng sân nhỏ vừa khó sống, vừa không còn chỗ cho tán lớn. Người bán hay nhấn mạnh "có bóng ngay", nhưng rủi ro cây chết trong năm đầu không nhỏ.
Chọn và mua cây bóng mát ở vựa cho sân nhỏ
Đi mua với vài con số trong đầu sẽ đỡ bị dẫn dắt:
- Đo khoảng trống thật. Khoảng cách từ chỗ định trồng tới tường nhà, tới ranh giới nhà bên, tới mép ban công tầng trên và tới dây điện.
- Hỏi chiều cao và độ rộng tán khi trưởng thành. Không hỏi kích thước hiện tại. Người bán không chắc thì tự tra thêm từ vài nguồn.
- Hỏi về rễ. Rễ cọc ăn sâu hay rễ ngang; có tiếng làm nứt nền không.
- Chọn cây cỡ vừa, bầu chắc. Cây cỡ vừa, đã trồng bầu lâu, rễ kín bầu thường bén đất nhanh hơn cây lớn mới bứng. Giá cao hay thấp tuỳ tuổi cây, dáng và cỡ bầu; hỏi vài nơi để so.
- Soi bầu và gốc. Bầu chắc không vỡ, gốc không có vết thương, lá ngọn tươi không rũ.
- Hỏi chuyện chở và trồng. Cây lớn cần xe phù hợp, người khiêng; hỏi vựa có hỗ trợ không và cây cần chống bao lâu.
Dây điện, ban công, nhà bên: ba thứ hay quên khi trồng cây trước nhà
Dây điện, cáp viễn thông chạy trước nhà phố là thứ cây bóng mát sẽ chạm tới đầu tiên. Khi đó việc cắt tỉa gần dây điện không còn là việc của chủ nhà; tự trèo lên cắt cành gần dây điện là rất nguy hiểm. Chọn cây có chiều cao trưởng thành dưới tầm dây, hoặc trồng lệch vào trong sân, là cách tránh từ gốc.
Ban công tầng hai và mái hiên là chỗ thứ hai. Cây cao vượt lên, cành cọ vào lan can, lá rụng lấp máng xối, kiến và côn trùng theo cành bò vào nhà. Nhiều nhà phải cưa ngọn cây sau vài năm, cây mất dáng hẳn.
Nhà bên là chuyện thứ ba. Tán cây che sang sân nhà bên, lá rụng sang, rễ chui sang làm gồ nền nhà người ta. Trồng cây sát ranh giới nên nói trước với hàng xóm, chọn cây gọn và tính khoảng cách đủ xa.
Vỉa hè trước nhà thường là đất công, việc trồng, chặt, thay cây ở vỉa hè thường do cơ quan quản lý cây xanh đô thị quyết định. Muốn trồng cây ngoài vỉa hè thì hỏi phường hoặc đơn vị quản lý trước, đừng tự trồng rồi bị yêu cầu dời.
Câu hỏi thường gặp
Cây bóng mát nào ít rụng lá cho sân trước nhà?
Không có cây bóng mát nào hoàn toàn không rụng lá; cây thường xanh vẫn thay lá rải rác. Cây lá nhỏ, rụng rải rác thì dễ quét hơn cây rụng dồn theo mùa. Hỏi người bán cây rụng lá mùa nào và rụng nhiều hay ít.
Trồng cây bóng mát cách nhà bao xa là an toàn?
Tuỳ loài cây và độ rộng tán, rễ khi trưởng thành. Cây tán vừa, rễ hiền có thể trồng gần hơn; cây rễ khoẻ như đa, si, bàng thì phải rất xa nhà hoặc không nên trồng trong sân nhỏ. Hỏi thêm kỹ sư nếu nhà có móng nông.
Có nên mua cây lớn để có bóng mát ngay không?
Cây lớn mới bứng khó sống hơn, cần chống chắc và chăm kỹ cả năm đầu. Cây cỡ vừa, bầu chắc thường bén đất nhanh và sau vài năm có khi đuổi kịp cây lớn. Nếu mua cây lớn, hỏi rõ cây đã được nuôi bầu bao lâu.
Lộc vừng có hợp trồng trước nhà không?
Lộc vừng có tán vừa, chịu tỉa, hoa đẹp, nên được nhiều nhà chọn. Điểm trừ là có thời kỳ rụng lá và hoa rụng phải quét. Phong thuỷ chỉ là quan niệm dân gian, quyết định nên dựa vào chỗ trồng có hợp không.
Trồng cây ngoài vỉa hè trước nhà có được không?
Vỉa hè thường thuộc quản lý của đơn vị cây xanh đô thị hoặc chính quyền địa phương. Muốn trồng hay chặt cây ở đó cần hỏi phường hoặc đơn vị quản lý trước. Tự trồng có thể bị yêu cầu dời.
Cây bóng mát chạm dây điện thì làm sao?
Không tự trèo lên cắt cành gần dây điện. Liên hệ đơn vị điện lực hoặc đơn vị quản lý cây xanh để được hướng dẫn. Lâu dài nên chọn cây có chiều cao trưởng thành dưới tầm dây.
