Những cây hay làm nứt sân, đội nền, chui vào ống thoát nước là nhóm rễ khoẻ lan ngang: đa, si, sanh, sung, bàng, xà cừ, phượng và các loại tre bò lan. Nguyên tắc chung là trồng xa nhà ít nhất bằng tầm tán khi cây trưởng thành; sân hẹp không đủ khoảng cách thì chọn cây rễ hiền, và nếu buộc phải trồng gần, đặt tấm chắn rễ từ lúc trồng.
Rễ cây không "khoan" được bê tông lành lặn như người ta hay tưởng. Rễ đi theo chỗ có nước, có khí: khe nứt sẵn có, mối nối ống, lớp đất tơi dưới gạch lát. Hiểu điều đó thì biết phòng ở đâu và lo cái gì trước.
Rễ cây làm hại nhà theo những cách nào?
Cách thứ nhất và hay gặp nhất là đội gạch lát sân. Rễ ngang lớn dần ngay dưới lớp gạch, lớp vữa mỏng, nâng mặt sân thành gồ, gạch bong, nứt dọc theo đường rễ. Đây là chuyện của nhiều sân trồng cây rễ nổi như bàng, phượng, xà cừ sau vài năm.
Cách thứ hai là chui vào hệ thống thoát nước. Ống thoát nước, hố ga có mối nối hở là nơi có nước và hơi ẩm quanh năm, rễ tìm tới và mọc thành búi bên trong, làm nghẹt. Nhiều nhà thông cống liên tục mà không biết nguyên nhân là rễ cây trong sân.
Cách thứ ba là ảnh hưởng tới móng và tường rào. Rễ lớn lên sát móng nông, móng tường rào, có thể làm nứt hoặc nghiêng. Ở vùng đất sét co ngót, cây lớn hút nước nhiều trong mùa khô cũng làm đất quanh móng co lại. Đây là chỗ cơ chế phức tạp, phụ thuộc loại đất và loại móng, nên không tự phán được, phải hỏi kỹ sư.
Cách thứ tư ít được nhắc: cây đổ. Cây rễ nông trong sân chật, rễ bị cắt nhiều lần khi lát sân, gặp gió lớn có thể đổ vào nhà. Cây khoẻ không có nghĩa là cây đứng vững.
Những loài rễ khoẻ cần dè chừng khi trồng gần nhà
Đa, si, sanh. Rễ lan rộng, có rễ phụ thả từ cành, sức sống rất mạnh, mọc được cả trong khe tường. Trồng đất sát nhà là rủi ro lớn.
Sung. Rễ khoẻ, tìm nước giỏi, hay chui về phía ống thoát nước, giếng.
Bàng. Rễ nổi ngang, tán rộng, đội sân mạnh.
Xà cừ. Gốc to, rễ nổi lớn, cây đường phố điển hình hay làm gồ vỉa hè.
Phượng vĩ. Rễ nổi, lan ngang, sân trường trồng phượng hay bị gồ nền quanh gốc.
Tre bò lan, trúc thân ngầm. Thân ngầm bò dưới đất rất xa, mọc măng lên giữa sân, qua nhà bên.
Bạch đàn, keo. Hút nước mạnh, lớn nhanh; trồng gần giếng, gần móng nông thường bị khuyên tránh.
Cây ăn quả lớn như mít, xoài lâu năm. Sau nhiều năm cũng thành cây lớn, rễ khoẻ; trồng sát nhà vẫn cần tính khoảng cách.
Dừa. Rễ chùm, không đội nền mạnh như nhóm trên, nhưng cây cao, trái rụng có thể gây nguy hiểm cho người, xe dưới gốc.
Những cây rễ hiền hơn cho sân hẹp
Sứ cùi. Lớn chậm, rễ không có tiếng phá nền, hợp sân nhỏ.
Cau các loại. Rễ chùm, ăn quanh gốc, không lan xa đội nền.
Mai vàng, mai chiếu thuỷ. Thân gỗ nhỏ, rễ không quá khoẻ; nhiều nhà trồng sát nhà vẫn ổn.
Ngâu, nguyệt quế. Cây bụi, dễ giữ dáng, rễ nhỏ.
Hoa giấy trồng đất. Rễ không phá nền nhiều, nhưng cần không gian cho tán và có gai.
Lộc vừng tỉa tán. Tán vừa, rễ vừa phải; vẫn nên cách nhà một khoảng hợp lý.
Chuối cảnh, thiên điểu. Thân thảo, rễ không đội nền; hợp góc sân hẹp có ẩm.
Cây trồng chậu lớn đặt sân. Khi sân thật hẹp, chậu lớn là cách giữ rễ trong tầm kiểm soát hoàn toàn.
Trồng cách nhà bao xa? Nguyên tắc và giới hạn
Lời khuyên chung hay được dùng là trồng cây cách công trình ít nhất bằng bán kính tán khi cây trưởng thành, cây có tiếng rễ khoẻ thì xa hơn nữa. Lý do đơn giản: rễ ngang thường lan ít nhất tới mép tán, nhiều loài còn lan xa hơn. Ước lượng theo tán cây trưởng thành, không phải theo cây con lúc trồng.
Với sân nhà phố vài mét, áp nguyên tắc này thì gần như không trồng được cây bóng mát lớn nào. Đó không phải lỗi của nguyên tắc, mà là tín hiệu: sân như vậy hợp với cây nhỏ, cây bụi, cây chậu, không hợp cây tán lớn.
Ngoài nhà chính, còn phải tính khoảng cách tới tường rào, ống thoát nước, hố ga, bể nước ngầm, giếng, và nhà bên. Nhiều trường hợp cây trồng xa nhà mình nhưng sát nhà người khác, rễ đội nền nhà hàng xóm, sinh tranh chấp.
Nguyên tắc nào cũng chỉ là khởi điểm. Nhà móng nông, đất yếu, đất sét co ngót, hoặc đã có vết nứt sẵn thì phải hỏi kỹ sư kết cấu trước khi trồng cây lớn, không dựa vào lời người bán cây hay bài viết chung.
Đặt tấm chắn rễ khi buộc phải trồng gần
Tấm chắn rễ là tấm vật liệu bền chôn đứng dưới đất, hướng rễ đi xuống sâu thay vì lan ngang về phía công trình. Cách làm cơ bản:
- Xác định phía cần bảo vệ. Thường là phía nhà, tường rào, đường ống. Không nhất thiết phải bao kín quanh gốc.
- Đào rãnh giữa gốc cây và công trình. Đủ sâu theo hướng dẫn của loại tấm đang dùng; tấm nông quá rễ vượt qua bên dưới.
- Đặt tấm đứng, mép trên nhô khỏi mặt đất một chút. Để rễ không bò vượt lên phía trên mép tấm.
- Nối các tấm chồng mí. Khe hở ở mối nối là đường rễ đi qua đầu tiên.
- Lấp đất và nén. Không để lại khoảng trống dọc tấm.
- Kiểm mỗi năm. Xem có rễ bò qua mép trên không, cắt bỏ nếu có.
Tấm chắn rễ giảm rủi ro chứ không loại bỏ hoàn toàn. Với nhóm cây rễ rất khoẻ như đa, si, tốt nhất vẫn là không trồng gần nhà.
Cây đã trồng rồi, rễ đang đội sân: xử lý thế nào?
Đừng chặt rễ lớn tuỳ tiện. Cắt rễ lớn sát gốc có thể làm cây yếu, chết dần, hoặc mất khả năng đứng vững khi gió lớn.
Nhờ người có kinh nghiệm đánh giá. Thợ chăm sóc cây xanh có kinh nghiệm biết rễ nào cắt được, cắt bao nhiêu là an toàn.
Cân nhắc nâng mặt sân thay vì cắt rễ. Lát lại sân bằng vật liệu rời như gạch thoát nước, sỏi quanh gốc, để rễ có chỗ.
Kiểm ống thoát nước. Nếu cống nghẹt thường xuyên, nhờ thợ soi ống xem có rễ chui vào không, thay mối nối hở.
Theo dõi vết nứt tường, móng. Đánh dấu đầu vết nứt, chụp ảnh ghi ngày, nếu vết nứt dài ra hoặc rộng ra thì hỏi kỹ sư ngay.
Tính chuyện thay cây. Có khi đốn cây sai chỗ, trồng cây đúng chỗ là cách rẻ nhất về lâu dài. Cây lớn thì nhờ đội có thiết bị, không tự hạ.
Hỏi quy định nếu cây ở vỉa hè. Cây vỉa hè thuộc quản lý cây xanh đô thị, không tự cắt rễ hay chặt.
Nói chuyện với hàng xóm nếu rễ sang nhà bên. Giải quyết sớm khi rễ còn nhỏ dễ hơn nhiều so với khi đã nứt nền.
Câu hỏi thường gặp
Rễ cây có làm nứt móng nhà bê tông không?
Rễ cây thường không xuyên qua bê tông lành lặn, mà đi theo khe nứt, mối nối và đất tơi. Tuy vậy rễ lớn sát móng nông có thể gây nứt, và cây hút nước mạnh ở vùng đất sét có thể làm đất co quanh móng. Có vết nứt thì hỏi kỹ sư kết cấu.
Cây si, cây đa có nên trồng trong sân nhà không?
Trồng đất sát nhà là rủi ro lớn vì rễ khoẻ và lan rộng. Nhiều người trồng si, sanh làm bonsai trong chậu thay vì trồng đất. Nếu sân thật rộng và cây ở rất xa công trình thì còn cân nhắc được.
Tấm chắn rễ có hiệu quả không?
Tấm chắn rễ giúp hướng rễ đi xuống sâu, giảm rễ lan ngang về phía công trình nếu đặt đủ sâu và nối kín. Nó giảm rủi ro chứ không loại bỏ hoàn toàn, nên vẫn phải chọn cây và khoảng cách hợp lý.
Cắt rễ cây nổi lên sân có làm cây chết không?
Cắt rễ nhỏ thường không sao, nhưng cắt nhiều rễ lớn có thể làm cây suy yếu hoặc dễ đổ. Nên nhờ người có kinh nghiệm chăm sóc cây xanh đánh giá trước khi cắt.
Làm sao biết cống nghẹt do rễ cây?
Cống nghẹt lặp lại dù đã thông, nhất là gần cây lớn, là dấu hiệu nghi ngờ. Thợ có thể soi ống bằng camera để xem bên trong. Thay mối nối hở và dời đường ống nếu cần.
Cây ăn quả có làm hỏng móng nhà không?
Cây ăn quả lớn như mít, xoài lâu năm cũng có bộ rễ khoẻ và tán rộng. Trồng sát nhà lâu ngày vẫn có thể đội sân, chạm mái. Tính khoảng cách theo tán trưởng thành như các cây bóng mát khác.
