Năm đầu sau khi trồng, cây sân vườn cần bốn thứ: tưới sâu và đều cho tới khi bén rễ, cọc chống giữ chắc qua mùa gió, lớp phủ gốc giữ ẩm, và bón phân nhẹ chỉ khi cây đã ra chồi đều. Phần lớn cây chết trong năm đầu là do thiếu nước ở đúng bầu rễ hoặc bị gió lắc làm đứt rễ non, chứ ít khi vì sâu bệnh hay thiếu phân.
Người mua cây thường dồn sức vào ngày trồng rồi buông dần. Thực tế, ngày trồng chỉ là bước đầu; mấy tháng sau đó mới là lúc cây sống hay chết, và năm đầu quyết định cây có dáng đẹp về sau hay không.
Vì sao năm đầu khác hẳn những năm sau?
Cây mua ở vựa, dù là cây ươm bầu hay cây bứng, đều mang theo một khối rễ nhỏ so với tán. Ở vựa nó được tưới đều mỗi ngày, đứng dưới lưới che, chen giữa những cây khác nên ít gió. Ra sân nhà, nó phải tự nuôi mình bằng khối rễ đó cho tới khi rễ mới mọc ra đất xung quanh. Quãng chuyển tiếp này kéo dài nhiều tháng, cây lớn có khi hơn một năm.
Trong quãng đó, nước là thứ quyết định. Khối rễ trong bầu khô nhanh hơn đất xung quanh, nhất là khi bầu là đất khác với đất sân. Đất xung quanh có thể còn ẩm mà bầu đã khô, nên tưới phải nhắm vào bầu.
Thứ quyết định thứ hai là sự yên ổn. Rễ non mọc ra rất mảnh, cây bị gió lắc mỗi ngày thì rễ non đứt mỗi ngày. Đó là lý do cọc chống quan trọng hơn người ta nghĩ.
Sang năm thứ hai, thứ ba, khi rễ đã đi xa, cây tự tìm nước được, lúc đó mới chuyển sang chế độ tưới thưa, bón theo mùa như cây trưởng thành.
Lịch chăm năm đầu theo giai đoạn
Lịch tham khảo cho cây bóng mát và cây bụi lớn trồng đất. Nhịp thật tuỳ mùa, loại đất và loài cây.
| Giai đoạn | Tưới | Bón | Việc chính |
|---|---|---|---|
| Vài tuần đầu | Thường xuyên, nhắm vào bầu; mùa khô có khi mỗi ngày | Không bón thêm | Giữ cọc, che nắng nếu cần, theo dõi héo |
| Khi bắt đầu ra chồi | Vẫn đều, giãn dần theo độ ẩm bầu | Bón nhẹ phân hữu cơ hoai quanh mép bầu | Theo dõi chồi có giữ được không |
| Vài tháng tiếp theo | Giãn dần, tưới sâu, ít lần | Bón nhẹ theo đợt | Tỉa cành gãy, cành mọc ngược |
| Mùa khô đầu tiên | Tăng lại, tưới sâu | Hạn chế bón khi đất khô | Phủ gốc dày, che bớt nắng cho cây yếu |
| Mùa mưa, mùa bão đầu tiên | Giảm hoặc ngừng, kiểm đọng nước | Hạn chế phân đạm | Kiểm cọc, tỉa thưa tán trước bão |
| Cuối năm đầu | Theo độ ẩm đất | Bón theo mùa như cây trưởng thành | Cân nhắc tháo cọc nếu cây đã vững |
Ở miền Bắc, mùa đông cây chững lại, giảm tưới và ngừng bón thúc cho tới khi trời ấm.
Tưới cho đúng trong năm đầu
Tưới đúng không phải tưới nhiều, mà là đưa nước tới đúng khối rễ:
- Giữ bờ đất quanh gốc. Gờ đất tròn quanh mép bầu giữ nước tưới thấm xuống thay vì chảy tràn. Sau vài tháng nới rộng bờ ra để nước tới chỗ rễ mới.
- Tưới chậm, nhiều nước một lần. Tưới vội nước chảy tràn, chỉ ướt mặt. Tưới chậm hoặc chia hai lượt cách nhau ít phút.
- Kiểm độ ẩm trong bầu. Cắm que gỗ sâu vào bầu, rút ra xem đất bám ẩm hay khô; hoặc dùng bay đào nhẹ ở mép bầu.
- Tưới sáng sớm hoặc chiều mát. Ít bốc hơi, cây có nước trước buổi nắng gắt.
- Giãn dần khi cây ra chồi đều. Giãn khoảng cách giữa các lần tưới để rễ phải đi xa tìm nước, nhưng mỗi lần vẫn tưới sâu.
- Mùa mưa thì kiểm trước khi tưới. Đất sét kém thoát mà tưới thêm thì úng.
Hệ thống tưới nhỏ giọt có hẹn giờ rất tiện cho năm đầu, nhất là nhà hay đi vắng. Chỉ cần nhớ kiểm đầu nhỏ giọt có đặt đúng trên bầu không và có bị nghẹt không.
Cọc chống và tỉa trong năm đầu
Kiểm cọc sau mỗi trận gió lớn. Cọc nghiêng, dây tuột là cây bị lắc; chỉnh ngay. Cách dựng cọc ba chân có ở bài về đào hố, đặt bầu và chống cây bứng.
Nới dây buộc định kỳ. Thân lớn lên, dây cũ bắt đầu thắt; nới hoặc buộc lại.
Không tỉa tạo dáng mạnh năm đầu. Cây cần lá để nuôi rễ. Năm đầu chỉ tỉa cành gãy, cành khô, cành mọc ngược vào trong.
Giữ ngọn chính. Với cây bóng mát, giữ một ngọn chính rõ ràng; cắt bớt ngọn cạnh tranh để cây không tách đôi về sau.
Tỉa chồi gốc. Chồi mọc từ gốc, nhất là từ dưới chỗ ghép, hút sức của cây; cắt sát.
Tỉa thưa trước mùa bão. Tán thưa đỡ bị gió giật, cọc đỡ chịu lực.
Đừng đứng ghế, thang chênh vênh để tỉa. Cây cao thì để người có dụng cụ làm.
Tháo cọc khi cây đã vững. Lay nhẹ thân thấy gốc không xê dịch, cây không nghiêng sau gió, là lúc tháo.
Phủ gốc và cỏ dại: việc nhỏ cứu nhiều cây
Phủ gốc là rải một lớp vật liệu hữu cơ như rơm, lá khô, vỏ cây băm, xơ dừa lên mặt đất quanh gốc. Lớp này giữ ẩm, giữ đất mát vào mùa nắng, hạn chế cỏ dại, và mục dần thành chất hữu cơ cho đất. Với cây mới trồng ở sân nắng, đây là việc đáng làm nhất sau tưới.
Phủ rộng ra tới mép tán hoặc rộng hơn bầu, độ dày vừa phải, và chừa một khoảng trống quanh thân. Phủ dày sát thân giữ ẩm lâu ở cổ rễ, dễ làm thối vỏ và là chỗ cho kiến, mối.
Cỏ dại mọc sát gốc cây non tranh nước rất mạnh, nhất là mùa khô. Nhổ tay trong vòng quanh gốc thay vì phun thuốc diệt cỏ: thuốc theo nước thấm có thể tới rễ cây non, và nhiều nhà có trẻ, thú cưng chơi trong sân.
Nếu sân có cỏ nền, giữ một vòng đất trống có phủ quanh gốc cây non thay vì để cỏ mọc sát thân. Máy cắt cỏ, dây cắt cỏ va vào thân cây non là kiểu tổn thương vỏ rất hay gặp mà ít ai để ý.
Bón phân năm đầu: ít và đúng lúc
Bón quá sớm, quá nhiều là sai lầm phổ biến của người mới trồng, xuất phát từ ý tốt muốn cây mau lớn. Rễ mới trồng còn ít và đang tổn thương, phân đậm sát gốc dễ làm cháy rễ. Cây thường cần thời gian để bén rễ, ra chồi đều, rồi mới bắt đầu bón.
Phân hữu cơ hoai mục rải quanh mép bầu và lớp phủ gốc mục dần là nguồn dinh dưỡng an toàn nhất trong năm đầu. Nếu dùng phân hoá học, bón ít, rải rộng quanh mép tán, không dồn sát gốc, và tưới ẩm trước rồi mới bón. Đọc kỹ hướng dẫn trên bao phân, và khi phân vân thì hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người bán vật tư có kinh nghiệm.
Cây đang héo, đang rụng lá vì sốc, đang bị úng thì không bón; phân không chữa được những thứ đó, chỉ làm nặng thêm. Sửa nước và chỗ đứng trước.
Cây trong đất đã được cải tạo tốt từ đầu, như hướng dẫn ở bài về đất sân nhà mới xây, thường cần bón ít hơn hẳn trong năm đầu. Đất tốt là phân bón bền nhất.
Dấu hiệu cây đang gặp nạn và cách phản ứng
Lá rũ buổi chiều, sáng tươi lại. Bình thường trong những tuần đầu mùa nắng; kiểm bầu xem có khô không.
Lá rũ cả buổi sáng. Bầu khô hẳn hoặc úng rễ. Kiểm đất trong bầu để biết bên nào.
Lá vàng từ dưới lên, đất ẩm liên tục. Dấu hiệu hay gặp của úng. Ngừng tưới, xử lý thoát nước.
Lá khô giòn, mép cháy, đất khô. Thiếu nước hoặc nắng gió quá; tưới sâu và che bớt.
Chồi non ra rồi héo đen. Rễ chưa đủ nuôi hoặc bị đứt do lắc gió; kiểm cọc và nước.
Cạo nhẹ vỏ cành thấy lớp dưới vỏ khô nâu. Cành đó đã chết; cắt về tới chỗ còn xanh.
Vỏ gốc mềm, có mùi. Thối cổ rễ, thường do trồng sâu hoặc phủ gốc sát thân. Hỏi người có kinh nghiệm sớm.
Kiến, mối đùn đất ở gốc. Gốc yếu hay bị tìm tới; dọn lớp phủ sát thân, hỏi cách xử lý an toàn.
Cây nghiêng sau mưa gió. Dựng lại khi đất còn ẩm, nén đất, chống lại chắc hơn.
Ví dụ: một cây lộc vừng qua năm đầu
Lấy ví dụ một cây lộc vừng cỡ vừa, bầu chắc, trồng ở sân trước nhà phố vào cuối mùa khô. Ngày trồng, hố được đào rộng, mặt bầu đặt ngang mặt đất, chống ba cọc tre, đắp bờ quanh mép bầu, phủ một lớp rơm cách thân một khoảng.
Mấy tuần đầu trời còn nắng, chủ nhà tưới sáng sớm gần như mỗi ngày, nhắm vào bầu, thỉnh thoảng cắm que kiểm. Cây rụng bớt một phần lá cũ, rồi bắt đầu nhú chồi non. Chủ nhà kìm được ý muốn bón phân cho tới khi chồi non ra đều và giữ được.
Mùa mưa tới, việc tưới gần như dừng hẳn, thay bằng việc kiểm xem nước có đọng quanh gốc không. Trước một đợt bão, cây được tỉa thưa vài cành, cọc được kiểm lại; sau bão một cọc bị lỏng, được đóng lại ngay hôm sau.
Cuối năm, cây đã ra vài đợt lá, thân không còn nghiêng khi gió, lay nhẹ không thấy gốc xê dịch. Cọc được tháo, dây được gỡ hết. Sang năm hai, cây được tưới thưa như cây trưởng thành và bắt đầu tỉa tạo tán. Không có gì đặc biệt, chỉ là đều đặn.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Cây lớn, đắt tiền suy dần không rõ lý do. Hỏi lại vựa đã bán, hoặc người chăm cây xanh có kinh nghiệm với loài đó; mang ảnh lá, thân, gốc.
Sâu bệnh lan nhanh. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông trước khi dùng thuốc; đọc kỹ nhãn, đúng liều; tránh phun lúc cây đang nở hoa.
Cây nghiêng nặng về phía nhà. Nhờ người có thiết bị và kinh nghiệm xử lý, đừng tự kéo, chặt.
Nghi rễ ảnh hưởng móng, ống nước. Hỏi kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm kiểm tra.
Cây gần dây điện. Liên hệ đơn vị điện lực, không tự trèo tỉa.
Trẻ, thú cưng có dấu hiệu bất thường sau khi chơi gần cây. Gọi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y, mang mẫu lá.
Đất có dấu hiệu ô nhiễm hoặc đọng nước dai dẳng. Hỏi thợ làm thoát nước hoặc nơi phân tích đất.
Câu hỏi thường gặp
Cây mới trồng nên tưới bao lâu một lần?
Những tuần đầu thường phải tưới rất đều, mùa khô có khi mỗi ngày, nhắm vào bầu rễ. Khi cây ra chồi đều thì giãn dần nhưng mỗi lần vẫn tưới sâu. Luôn kiểm độ ẩm trong bầu thay vì tưới theo lịch cứng.
Khi nào thì bón phân cho cây mới trồng?
Chờ cây bén rễ và ra chồi non đều rồi mới bón nhẹ. Phân hữu cơ hoai rải quanh mép bầu là an toàn nhất trong năm đầu. Không bón khi cây đang héo, sốc hay úng.
Có nên phủ rơm quanh gốc cây mới trồng không?
Nên, vì lớp phủ giữ ẩm, giữ đất mát và hạn chế cỏ dại. Phủ rộng quanh bầu, độ dày vừa phải và chừa trống một khoảng quanh thân để cổ rễ không bị ẩm liên tục.
Năm đầu có nên tỉa tạo dáng cây không?
Chỉ nên tỉa cành gãy, khô, cành mọc ngược và ngọn cạnh tranh. Tỉa tạo dáng mạnh làm cây mất lá nuôi rễ. Để sang năm thứ hai khi cây đã bén chắc.
Cây mới trồng có cần che nắng không?
Cây lớn trồng giữa mùa nắng thường đỡ mất nước nếu được che bớt tán bằng lưới trong vài tuần đầu. Cây trồng đầu mùa mưa hoặc cây ưa nắng cỡ nhỏ thì thường không cần. Khi cây đã ra chồi đều thì tháo lưới dần để cây quen nắng.
Mùa khô đầu tiên cần làm gì cho cây mới trồng?
Tăng tưới trở lại nhưng tưới sâu, ít lần, nhắm vào vùng rễ; phủ gốc dày hơn và nới rộng bờ giữ nước. Hạn chế bón khi đất khô. Cây còn yếu có thể che bớt nắng trong những tuần gắt nhất.
