Cây lá trong nhà cần một thứ giá thể tơi, thoát nước nhanh nhưng vẫn giữ được chút ẩm: lấy xơ dừa đã xả chát hoặc đất sạch làm nền, trộn thêm trấu hun và đá trắng cho thoáng, một ít phân trùn cho dinh dưỡng. Với cây mọng nước như kim tiền, lưỡi hổ thì tăng phần đá, giảm phần giữ ẩm.
Cây trong nhà chết vì úng nhiều hơn chết khô. Trong phòng ít nắng, ít gió, đất khô chậm hơn ngoài trời rất nhiều, và một thứ đất nặng hợp với cây ngoài vườn lại thành bùn trong chậu để phòng khách. Người bán cây lâu năm thấy cảnh này mỗi tuần: khách mang chậu trầu bà vàng lá tới hỏi, nhấc lên là thấy đất ướt sũng, rễ đen. Bài này chỉ cách pha đất để chuyện ấy ít xảy ra.
Vì sao đất vườn không hợp với cây trong nhà?
Đất vườn có sét và bùn mịn. Ngoài trời, nắng gió làm nó khô và giun đất xới cho tơi. Trong chậu, không có giun, không có gió, mỗi lần tưới các hạt mịn lại lèn chặt thêm. Sau vài tháng, đất chai thành một khối, nước tưới chảy tuột theo mép chậu ra ngoài trong khi giữa bầu vẫn ướt hoặc khô cứng.
Rễ cây cần khí để thở. Khi các khe trong đất toàn nước, rễ ngạt, bắt đầu thối từ đầu rễ non. Phía trên lá vàng, rũ, người chủ nghĩ cây thiếu nước và tưới thêm, làm mọi thứ tệ hơn. Đó là vòng luẩn quẩn quen thuộc nhất của cây trong nhà.
Vì vậy giá thể cho cây chậu trong nhà được pha để có hai loại khe: khe lớn cho nước chảy qua và khí lọt vào, khe nhỏ giữ một lượng ẩm vừa đủ. Đá trắng, trấu hun, vỏ thông tạo khe lớn; xơ dừa, đất sạch, phân trùn tạo khe nhỏ.
Không có công thức duy nhất. Nhà nhiều nắng, máy lạnh chạy suốt ngày thì đất khô nhanh, cần giữ ẩm hơn. Phòng tối, ẩm, người chủ hay tưới thì cần thoáng hơn. Pha đất là chỉnh cho hợp với cây, với phòng, và cả với thói quen tưới của chính mình.
Các vật liệu hay dùng và mỗi thứ làm gì
Xơ dừa (mụn dừa). Giữ ẩm tốt, nhẹ, sạch. Phải xả chát trước khi dùng vì xơ dừa thô thường còn chất chát và muối; không xả thì cây non dễ cháy rễ.
Đất sạch đóng bao. Tiện, đã trộn sẵn. Chất lượng giữa các bao khác nhau nhiều: mở ra ngửi, có mùi chua, mốc, hay nhão thì không nên dùng cho cây trong nhà.
Trấu hun. Trấu đốt dở thành màu đen, nhẹ, tơi, giúp thoáng. Trấu mới hun nên tưới xả vài lần để bớt tro.
Đá trắng (đá trân châu). Rất nhẹ, tạo khe khí, không mục. Nhược điểm là hay nổi lên mặt khi tưới.
Đá bọt, sỏi nhẹ, viên đất nung. Nặng hơn đá trắng, không nổi, bền nhiều năm. Hợp với cây cần thoát nước mạnh như kim tiền, lưỡi hổ.
Vỏ thông, vỏ cây băm. Miếng to tạo khe rộng, hợp với các cây rễ khí như trầu bà lá xẻ, môn lá to vốn quen leo bám.
Phân trùn. Phân hữu cơ nhẹ, mịn, ít nóng rễ. Dùng một phần nhỏ, quá nhiều lại làm đất bí.
Than củi vụn. Một ít giúp đất thoáng; không phải thứ bắt buộc.
Cát xây dựng. Nhiều người cho vào để "thoát nước", nhưng cát mịn lại lấp khe làm đất bí hơn. Nếu dùng, chỉ dùng cát hạt thô đã rửa.
Tỉ lệ khởi đầu theo nhóm cây
Các tỉ lệ dưới đây tính theo phần thể tích (một gáo, một xô), là điểm khởi đầu để chỉnh, không phải công thức cứng.
| Nhóm cây | Ví dụ | Tỉ lệ khởi đầu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cây lá ưa ẩm | Lan ý, trầu bà lá nhỏ, dương xỉ | 2 phần xơ dừa hoặc đất sạch · 1 phần trấu hun · 1 phần đá trắng · ít phân trùn | Giữ ẩm đều, không để đọng |
| Cây lá rễ khí | Trầu bà lá xẻ, môn lá to | 2 phần xơ dừa · 1 phần vỏ thông · 1 phần đá trắng hoặc trấu hun | Thoáng nhiều, cắm cọc cho leo |
| Cây thân củ, lá dày | Kim tiền, lưỡi hổ | 1 phần xơ dừa hoặc đất sạch · 1 phần đá bọt hoặc sỏi nhẹ · 1 phần trấu hun | Để khô hẳn mới tưới |
| Cây trồng nước chuyển sang đất | Phát tài, trầu bà cắm nước | Như nhóm ưa ẩm, tăng phần xơ dừa | Rễ nước yếu, cần thời gian quen |
Nếu nhà mình hay quên tưới, nghiêng về phía giữ ẩm hơn; nếu hay tưới nhiều, nghiêng về phía thoáng hơn.
Pha một mẻ giá thể từ đầu
Làm trên tấm bạt hoặc trong chậu nhựa lớn, đeo găng tay và khẩu trang vì bụi xơ dừa, trấu khá bay.
- Xả chát xơ dừa. Ngâm xơ dừa trong nước, xả nhiều lần cho tới khi nước bớt màu nâu đỏ. Vắt ráo.
- Làm ẩm nhẹ các vật liệu khô. Đất và xơ dừa khô quá rất khó trộn và bụi. Phun ẩm vừa đủ để chúng không bay.
- Đong theo phần. Dùng một gáo cố định cho mọi thứ để tỉ lệ đều.
- Trộn khô trước, phân sau. Trộn đều các vật liệu chính rồi mới rắc phân trùn vào, trộn thêm lần nữa.
- Thử nắm tay. Bóp một nắm giá thể ẩm rồi mở tay. Nó giữ hình nhẹ rồi tơi ra khi chạm là được; đóng thành cục chặt là quá nặng, thêm đá hoặc trấu.
- Tưới thử một chậu. Trồng thử một chậu, tưới đẫm. Nước phải thấm đều và chảy ra lỗ đáy trong chốc lát. Nước đứng trên mặt lâu là quá bí.
- Cất phần dư nơi khô thoáng. Đựng trong bao có lỗ thở, tránh ẩm mốc.
Những dấu hiệu cho biết đất đang sai
Đất đúng thì ít khi người ta nghĩ tới nó. Đất sai thì cây báo bằng nhiều cách, và học đọc những dấu hiệu này giúp chỉnh kịp trước khi cây chết.
Dấu hiệu đầu là thời gian khô. Ở trong nhà, một chậu cỡ vừa với giá thể hợp lý thường khô lớp mặt sau vài ngày. Nếu hơn một tuần mà nhấc chậu lên vẫn nặng trịch, đất đang giữ nước quá lâu. Ngược lại, tưới sáng mà chiều đã khô cong là đất quá thoáng hoặc chậu quá nhỏ.
Dấu hiệu thứ hai là nước chảy tuột theo thành chậu. Khi đất xơ dừa hay đất sạch khô kiệt, nó co lại và gần như không hút nước nữa; nước tưới chạy theo khe giữa đất và thành chậu ra ngoài, trong khi bầu rễ vẫn khô. Cách xử lý là ngâm cả chậu vào chậu nước vài chục phút cho thấm lại.
Dấu hiệu thứ ba là mặt đất phủ rêu xanh hay mốc trắng lâu ngày, đất có mùi chua. Đó là đất đọng nước, thiếu khí. Kèm theo đó thường là ruồi nhỏ bay quanh chậu. Thêm vật liệu thoáng khi thay chậu lần sau, và giãn lịch tưới.
Còn lá vàng, rũ thì có quá nhiều nguyên nhân để đổ hết cho đất. Trước khi pha lại đất, hãy kiểm rễ: rễ trắng chắc là đất ổn, vấn đề nằm chỗ khác; rễ nâu đen, mềm, có mùi là đất và cách tưới đang làm hại cây.
Những lỗi pha đất hay gặp
Dùng xơ dừa không xả chát. Cây non vàng lá, cháy đầu rễ vài tuần sau khi trồng.
Lấy đất vườn ra trộn cho rẻ. Đất vườn đầy hạt mịn, sau vài tháng lèn chặt trong chậu.
Cho quá nhiều phân vào đất mới. Đất pha xong mà nồng mùi phân là quá tay; rễ cây mới thay chậu rất dễ cháy.
Một công thức cho mọi cây. Lan ý và lưỡi hổ cần hai thứ đất rất khác nhau.
Trộn cát mịn để thoát nước. Cát mịn lấp khe, đất còn bí hơn.
Dùng lại đất cũ của cây đã chết. Đất cũ có thể mang mầm bệnh và đã cạn. Nếu dùng lại, phơi nắng kỹ và trộn thêm vật liệu mới.
Không thử tưới trước khi trồng hàng loạt. Một chậu thử tốn mười phút, cứu được cả chục chậu.
Câu hỏi thường gặp
Đất sạch mua sẵn có trồng thẳng cây trong nhà được không?
Được với nhiều cây, nhưng nên trộn thêm trấu hun hoặc đá trắng cho thoáng hơn, vì nhiều loại đất sạch khá giữ ẩm khi để trong phòng ít nắng. Mở bao ngửi trước, có mùi chua mốc thì không dùng.
Xả chát xơ dừa là làm gì?
Là ngâm và xả xơ dừa nhiều lần bằng nước để rửa bớt chất chát và muối còn trong xơ. Xả đến khi nước bớt màu nâu đỏ thì vắt ráo để dùng.
Kim tiền nên trồng đất gì?
Kim tiền có củ trữ nước nên cần đất rất thoát, nhiều đá bọt hoặc sỏi nhẹ và trấu hun, ít phần giữ ẩm. Để đất khô hẳn mới tưới lại.
Vì sao chậu cây tưới nước chảy ra ngay mà đất vẫn khô?
Thường do đất xơ dừa hay đất sạch đã khô kiệt nên co lại và không hút nước, nước chạy theo thành chậu ra ngoài. Ngâm cả chậu vào nước một lúc để đất thấm lại.
Có cần cho than củi vào đất trồng cây không?
Không bắt buộc. Một ít than vụn giúp đất thoáng hơn, nhưng trấu hun và đá trắng đã làm việc đó tốt.
Bao lâu thì nên pha lại đất cho cây trong nhà?
Khi thay chậu, thường sau một vài năm tuỳ cây lớn nhanh hay chậm, hoặc khi đất đã chai, thoát nước kém. Dấu hiệu là tưới thấm chậm và đất khô hay ướt bất thường.
