Muốn biết một cây cảnh khoẻ hay không, nhìn rễ và bầu đất trước khi nhìn lá. Rễ khoẻ màu trắng hoặc vàng ngà, sờ thấy chắc, bám đều quanh khối đất; bầu đất không lung lay khi nhấc cây. Rễ nâu đen, nhũn, đất bốc mùi chua hay gốc lắc là lỏng thì lá có xanh mấy cũng nên đặt xuống.
Lá là thứ người bán chăm cho đẹp được trong vài ngày: tưới đẫm, che mát, lau bóng. Rễ thì không giấu lâu được. Một cây thối rễ vẫn giữ lá xanh thêm một hai tuần nhờ nước còn trong thân, đủ thời gian để nó rời vựa và chết ở nhà người mua. Vì vậy người bán lâu năm luôn nhìn xuống gốc trước.
Bài này đi từng thao tác làm được ngay tại vựa mà không phải tháo chậu, kèm cách hỏi khéo để người bán cho xem kỹ hơn khi cần.
Vì sao rễ nói thật hơn lá
Rễ là chỗ cây hút nước và thở. Khi đất ngập lâu, rễ thiếu không khí, các đầu rễ non chết trước rồi thối lan vào trong. Lúc đó cây vẫn đứng, lá vẫn xanh, chỉ hơi kém bóng vào buổi trưa. Người mua nhìn lá thì thấy bình thường; người nhìn rễ thấy ngay màu nâu và nghe mùi.
Ngược lại, có những cây lá xấu, rách mép, dính bụi vì đứng ngoài trời lâu ngày, nhưng rễ trắng ăn kín bầu. Loại cây này đem về lau lá, cắt bớt lá hỏng là hồi rất nhanh. Người đi mua quen tay hay chọn đúng loại cây "xấu mã mà khoẻ" này, vì giá thường mềm hơn cây trưng ở hàng đầu.
Cũng cần nói thẳng: không phải cây nào cũng cho xem rễ dễ dàng. Cây trồng thẳng trong chậu sứ to, cây bầu bao bố nặng vài chục ký thì không ai nhấc lên được. Với những cây đó, phải đọc rễ gián tiếp qua mặt đất, lỗ đáy, độ chắc của gốc và mùi. Các phần dưới đây đi theo đúng thứ tự từ dễ đến khó.
Một điều nữa: cây vừa tưới xong thì đất đen, ướt, mùi gì cũng khó nhận. Đi vựa vào buổi sáng sớm, lúc người bán đang tưới, là lúc kém nhất để soi rễ. Cuối buổi chiều, khi mặt đất các chậu đã ráo bớt, mới thấy rõ chậu nào khô đều, chậu nào ướt lì từ hôm trước.
Soi rễ chậu nhỏ: làm ngay trên tay trong một phút
Chậu dưới khoảng hai gang tay, cây trong bầu nhựa hoặc chậu nhựa mỏng, có thể kiểm như sau. Xin phép người bán trước, đa số vựa vui vẻ cho xem nếu mình làm nhẹ tay.
- Nhấc chậu lên ước lượng sức nặng. Chậu nặng bất thường so với cỡ là đất đang sũng nước; nếu mặt đất lại khô thì có thể đáy chậu bị đọng, nước không thoát.
- Lật nghiêng nhìn lỗ đáy. Thấy vài đầu rễ trắng thò ra là tốt. Thấy một búi rễ nâu cứng quấn thành vòng, cây đã ở chậu đó quá lâu.
- Bóp nhẹ thành chậu nhựa mềm. Bầu chắc, đàn hồi là rễ đã ăn kín. Bóp lún như bóp bùn là rễ ít hoặc đất mới đổ.
- Kẹp gốc giữa hai ngón tay, úp chậu, gõ nhẹ vành. Với cây nhỏ, khối đất sẽ tuột ra nguyên bầu, nhìn được rễ bao quanh. Xem xong đẩy lại vào chậu ngay.
- Ngửi mặt cắt của bầu đất. Đất khoẻ có mùi ẩm như đất vườn. Mùi chua, mùi trứng ung, mùi nước cống là dấu hiệu rễ đang thối.
- Nhìn màu rễ và vuốt thử một sợi. Rễ khoẻ chắc, vỏ không tuột. Rễ thối vuốt nhẹ là lớp vỏ tuột ra, chỉ còn sợi lõi như sợi chỉ.
Nếu người bán ngại cho tuột bầu, chỉ cần làm đến bước ba là đã loại được phần lớn cây có vấn đề. Đừng giật gốc lên để xem, cách đó làm đứt rễ và người bán có lý do để không vui.
Cây chậu lớn, bầu bao bố: đọc rễ qua những dấu hiệu bên ngoài
Mặt đất có rêu xanh phủ kín và ướt lì. Đất đọng nước lâu ngày, thoát nước kém. Rêu mỏng ở mép chậu thì không sao, phủ kín cả mặt mới đáng lo.
Mặt đất mới tinh, tơi, khác màu với lớp dưới. Có thể cây vừa được thay chậu hoặc vừa phủ lớp đất mới để che. Lấy que nhỏ chọc xuống vài đốt ngón tay xem lớp dưới.
Gốc lắc qua lắc lại khi đẩy nhẹ thân. Rễ chưa bám hoặc đã thối. Cây khoẻ đẩy nhẹ thì cả chậu chuyển động theo, gốc không xoay trong đất.
Vết nứt hay khe hở quanh gốc. Đất co lại vì khô kiệt rồi tưới dồn, hoặc gốc đã lung lay từ trước. Nước tưới chảy theo khe đó xuống đáy mà không thấm vào bầu.
Nấm trắng, mốc trắng quanh gốc. Đất ẩm và thiếu thoáng kéo dài; chưa chắc rễ thối nhưng nên hỏi người bán cây này tưới thế nào.
Bao bố dưới bầu mục nát, có rễ đâm xuyên ra đất bên ngoài. Cây đã đứng ở vựa khá lâu, rễ ăn xuống đất nền. Khi nhấc đi, những rễ đó sẽ đứt, cây cần thời gian hồi.
Vỏ thân sát mặt đất thâm đen, mềm khi ấn móng tay. Thối gốc lan từ rễ lên. Đây là dấu hiệu nặng, gần như không cứu được bằng chăm sóc thông thường.
Có kiến hoặc côn trùng bò thành đường vào gốc. Thường đi kèm rệp sáp ở rễ hoặc gốc. Gạt nhẹ lớp đất mặt xem có các đốm trắng như bông không.
Rễ khoẻ và rễ có vấn đề khác nhau thế nào?
Bảng dưới gom các dấu hiệu hay gặp nhất khi tuột được bầu ra xem. Một cây có thể có vài dấu hiệu cùng lúc; cứ đếm số ô rơi vào cột giữa và cột phải.
| Chỗ nhìn | Cây khoẻ | Cây có vấn đề |
|---|---|---|
| Màu rễ | Trắng, vàng ngà, đầu rễ non trắng hơi trong | Nâu sẫm, đen, có đoạn trong suốt như ngâm nước |
| Độ chắc | Kéo nhẹ không đứt, vỏ không tuột | Vuốt tuột vỏ, còn lõi như sợi chỉ |
| Phân bố | Rễ bám đều quanh bầu, cả trên lẫn dưới | Chỉ còn rễ ở nửa trên, nửa dưới trơ đất nhão |
| Mùi | Mùi đất ẩm | Chua, hôi, mùi trứng ung |
| Dạng bầu | Giữ nguyên khối khi tuột ra | Vỡ vụn hoặc chảy nhão |
| Rễ quấn | Ít hoặc vừa phải | Quấn nhiều vòng, cứng như sợi thừng ở đáy |
Rễ quấn đáy không phải bệnh mà là cây "chật chậu". Cây vẫn khoẻ, chỉ cần về nhà gỡ bớt và đổi chậu rộng hơn một cỡ. Người bán đôi khi bớt giá cho loại này nếu mình chỉ ra.
Đất trong bầu nói gì về quá trình trồng cây đó
Nhìn đất trong bầu đoán được cây được trồng ở đâu, trồng thế nào. Nhiều cây ươm ngoài vườn đứng trong bầu đất thịt hoặc đất bùn phơi khô trộn phân chuồng, nặng và giữ nước lâu. Ở vựa ngoài trời, nắng gió hút nước nhanh nên loại đất này hợp. Đem vào phòng kín, cùng loại đất đó sẽ ướt cả tuần không khô.
Cây lá trong nhà như trầu bà, kim tiền, lan ý hay được trồng trong giá thể nhẹ: xơ dừa, trấu hun, đá nhỏ trộn ít đất. Loại này thoát nước nhanh nhưng khô cũng nhanh, cây về nhà cần tưới thường hơn người ta nghĩ.
Điều cần dè chừng là bầu có hai lớp khác hẳn nhau: lõi đất bùn chặt sát rễ, bên ngoài bọc một lớp giá thể tơi màu đẹp. Đó là cây được chuyển từ bầu ruộng sang chậu bán lẻ. Tưới vào, lớp ngoài khô nhanh nên người trồng tưởng thiếu nước, tưới tiếp, trong khi lõi đất sát rễ vẫn sũng. Rất nhiều ca thối rễ sau khi mua bắt đầu từ chỗ này.
Không cần nhìn tận mắt mới biết. Chỉ cần hỏi: "Cây này trồng đất gì, mới sang chậu hay trồng từ nhỏ trong chậu này?" Người bán thật thà sẽ trả lời ngay; người lúng túng thì mình đã có thêm thông tin để quyết.
Những sai lầm hay gặp khi tự soi rễ
Chỉ nhìn mấy rễ thò ra lỗ đáy rồi kết luận. Rễ ở đáy có thể còn trắng trong khi phần giữa bầu đã thối. Nếu được, bóp thành chậu hoặc tuột bầu xem thêm.
Nhầm rễ già màu nâu với rễ thối. Rễ già của nhiều loài cây thân gỗ có vỏ nâu nhưng chắc và khô. Thối là nâu kèm nhũn và mùi, thiếu một trong hai thì chưa vội kết luận.
Soi rễ ngay sau khi người bán vừa tưới. Đất ướt che mất mùi và màu. Chọn chậu khác chưa tưới để so, hoặc quay lại sau.
Kéo cây lên bằng thân. Kéo thân làm đứt rễ, nhất là với cây mới trồng. Luôn úp chậu và để bầu tự tuột theo trọng lực.
Bỏ qua cây chật chậu vì nghĩ cây yếu. Chật chậu chỉ là thiếu chỗ, rễ vẫn khoẻ. Đây thường là cây đáng mua nhất trong dãy.
Tin hoàn toàn vào câu "rễ đầy chậu rồi". Câu này đúng hay sai đều phải nhìn mới biết. Một cái bóp vào thành chậu là đủ kiểm.
Quên kiểm gốc các cây ghép, cây chiết. Cây chiết, cây ghép có chỗ nối ở gốc. Chỗ nối liền da, không rỉ nhựa, không nứt thì mới ổn.
Câu hỏi thường gặp
Rễ cây màu nâu có phải là thối không?
Chưa chắc. Nhiều loài cây thân gỗ có rễ già vỏ nâu nhưng vẫn chắc và khô. Rễ thối thường vừa nâu sẫm vừa nhũn, vuốt nhẹ là tuột vỏ, kèm mùi chua hoặc hôi.
Người bán không cho tuột bầu ra xem thì làm sao?
Có thể kiểm gián tiếp: ước lượng sức nặng chậu, nhìn lỗ đáy, bóp thành chậu nhựa, đẩy nhẹ thân xem gốc có lung lay không, và ngửi đất. Năm thao tác này không làm hại cây nên người bán ít khi từ chối.
Cây bị rễ quấn đáy chậu có nên mua không?
Nên, nếu rễ vẫn trắng chắc. Đó là cây đứng chậu lâu, rễ phát triển mạnh nhưng hết chỗ. Về nhà gỡ nhẹ búi rễ đáy và chuyển sang chậu rộng hơn một cỡ là cây lên nhanh.
Mùi đất như thế nào là có vấn đề?
Đất khoẻ có mùi ẩm giống đất vườn sau mưa. Mùi chua, mùi trứng ung hoặc mùi giống nước cống thường do rễ thối trong đất thiếu không khí, nên đặt cây đó xuống.
Cây vừa thay chậu xong có mua được không?
Mua được nếu cây đã đứng ở chậu mới vài tuần và ra đọt mới. Cây vừa thay hôm trước hôm sau thì rễ còn đứt, đem về chuyển chỗ thêm một lần nữa dễ sốc kép, nên hỏi người bán để lại thêm ít hôm.
Có nên mua cây có rêu phủ mặt chậu?
Rêu mỏng ở mép không đáng ngại. Rêu dày phủ kín mặt kèm đất ướt lì cho thấy chậu thoát nước kém và đất ẩm kéo dài, nên kiểm kỹ rễ trước khi quyết.
