Nên trồng cây trước khi rước đàn ong dú về. Thứ tự hợp lý: khảo sát cây có sẵn quanh nhà, trồng cây lâu năm làm khung ngay mùa thuận đầu tiên, gieo hoa ngắn ngày lấp chỗ trống, rồi chỉ đưa ong về khi quanh nhà đang có hoa. Làm như vậy, đàn có thức ăn gần ngay từ những tuần đầu thay vì phải bay xa trong lúc còn yếu.
Nhiều người làm ngược: mua đàn ong trước vì hứng khởi, rồi mới đi tìm cây. Cây lâu năm thì không thể mua về là ra hoa ngay. Bài này đi từng bước, từ việc nhìn quanh nhà tới việc chọn mua cái gì trước, cái gì sau, kèm vài tình huống cụ thể và những sai lầm hay gặp.
Phạm vi bài là cây trồng. Kỹ thuật nuôi, chọn đàn, đặt thùng, chia đàn là phần riêng; ở đây chỉ nhắc khi nó ảnh hưởng tới việc chọn cây.
Vì sao nên trồng cây trước khi có ong?
Ong dú thường được cho là kiếm ăn gần tổ hơn ong mật nuôi thùng. Điều đó có nghĩa là những gì mọc trong tầm vài trăm mét quanh nhà có ý nghĩa lớn với đàn. Một đàn vừa về, chưa quen chỗ, nếu quanh nhà không có gì nở thì phải đi xa hơn trong lúc đang yếu.
Cây lâu năm cần thời gian. Ngay cả cây ghép, cây chiết cũng cần một khoảng sau khi trồng mới ra hoa đều; cây gỗ cho nhựa còn lâu hơn. Mỗi tháng trồng sớm là một tháng cây có thêm để lớn trước khi ong tới.
Trồng trước còn cho người trồng thời gian quan sát. Những tháng chưa có đàn của mình, vẫn có thể thấy ong dú hoang, ong mật, ong nhỏ khác ghé hoa trong vườn. Đó là những dữ kiện quý: cây nào trong vùng côn trùng nhỏ hay ghé, mùa nào vườn trống trơn.
Cuối cùng, trồng trước giúp tách chuyện cây khỏi chuyện ong. Khi đàn về, người mới thường bận rộn học cách chăm ong. Nếu lúc đó còn phải lo đào hố, mua cây, gieo hạt, rất dễ làm vội cả hai.
Bước đầu: nhìn quanh nhà trong tầm ong bay
Trước khi mua bất cứ cây nào, đi một vòng quanh nhà, rộng ra khoảng vài trăm mét nếu được. Ghi lại cây ăn trái nhà hàng xóm, hàng cây ven đường, bãi cỏ hoa dại, vườn rau, ruộng. Nhiều khi quanh nhà đã có sẵn nguồn lớn mà mình chưa để ý vì chúng ở trên đầu hoặc ở sau tường.
Đánh dấu cây nào đang có hoa, có côn trùng nhỏ ghé. Nếu trong vùng đã có người nuôi ong dú hoặc có tổ ong dú hoang trong hốc cây, hốc tường, đó là tín hiệu tốt: vùng này có đủ thức ăn để một đàn sống được. Hỏi chuyện người nuôi gần nhà là nguồn thông tin sát nhất.
Cách quan sát, ghi sổ theo tuần và đọc màu phấn được nói kỹ trong bài quan sát ong dú để biết ong đang ăn cây nào. Ngay cả khi chưa có đàn của mình, các bước đó vẫn dùng được với ong hoang và ong nhỏ khác trong vườn.
Cũng nên để ý những thứ không tốt cho ong: vườn cây ăn trái lớn có lịch phun thuốc dày, ruộng phun xịt thường xuyên. Biết trước những nơi đó giúp chọn chỗ trồng cây, chỗ đặt đàn sau này phù hợp hơn.
Lộ trình mẫu theo mốc thời gian
Mốc tính từ lúc bắt đầu chuẩn bị, không theo tháng cụ thể vì mùa thuận ở mỗi miền khác nhau. Ở miền Nam thường là đầu mùa mưa; ở miền Bắc tránh những tuần rét đậm và nắng gắt nhất.
| Mốc | Việc về cây | Vì sao làm lúc này |
|---|---|---|
| Bắt đầu | Khảo sát quanh nhà, ghi cây có sẵn, hỏi người nuôi gần nhà | Biết vùng mình đang có gì trước khi tiêu tiền |
| Vài tuần sau | Lập danh sách cây khung và cây lấp chỗ trống, đi xem vựa | Có thời gian so vài nơi, không mua vội |
| Mùa thuận đầu tiên | Trồng cây lâu năm: cây ăn trái ghép, chiết; cây cho nhựa nếu có đất | Cây cần nước ổn định để bén rễ, càng sớm càng có thêm thời gian lớn |
| Ngay sau đó | Gieo, trồng hoa ngắn ngày theo khóm, gieo nối tiếp | Lấp khoảng trống trong lúc cây khung chưa hoa |
| Trước khi rước ong | Kiểm tra quanh nhà đang có hoa nở; không phun thuốc trong vườn | Đàn mới về có thức ăn gần ngay |
| Sau khi có ong | Quan sát, ghi sổ, bổ sung cây theo những gì ong thật sự dùng | Ong vùng mình là người chọn cây cuối cùng |
Không cần đợi cây khung ra hoa mới nuôi ong; chỉ cần quanh nhà, kể cả cây hàng xóm và hoa ngắn ngày, đang có thứ để ong dùng vào lúc đàn về.
Lập danh sách mua: các bước
Danh sách tốt giúp đi vựa một lần mua đủ, không bị cuốn vào những cây đẹp mà không cần.
- Chia hai cột: cây khung và cây lấp chỗ trống. Cây khung là cây lâu năm, cây ăn trái, cây cho nhựa. Cây lấp chỗ trống là hoa ngắn ngày, cây bụi, dây leo, rau thơm.
- Đối chiếu với đất có thật. Đo sơ diện tích, ghi chỗ nắng cả ngày, chỗ nắng nửa ngày, chỗ gần móng nhà không trồng cây lớn được.
- Chọn cây khung theo nhóm đang thiếu. Vùng đã nhiều cây trái một mùa thì ưu tiên cây ra hoa nhiều đợt như chanh, ổi, khế. Vùng chưa có nguồn nhựa thì cân nhắc xoài, điều nếu đủ đất.
- Chọn vài loài cây lấp chỗ trống. Mỗi loài một ít để thử, ưu tiên hoa đơn, dễ gieo, có hoa nhanh.
- Ghi dạng cây cần mua. Ghép, chiết, cây con, hạt, cành giâm. Cái gì xin được từ hàng xóm thì ghi riêng.
- Ghi câu cần hỏi người bán. Cây ghép hay chiết, giống gì, vừa phun thuốc gì, ra hoa mùa nào.
- Đặt giới hạn số cây mỗi đợt. Trồng ít mà chăm kỹ tốt hơn trồng nhiều rồi để chết một nửa.
Mua cây lâu năm làm khung: những điều cần soi
Ưu tiên cây ghép, cây chiết. Thường ra hoa sớm hơn cây hạt nhiều; cây ghép có thêm rễ cọc, đứng vững hơn.
Soi bầu, rễ, mắt ghép. Bầu chắc, rễ không quấn vòng đáy túi, mắt ghép đã liền. Cách soi chi tiết trong bài mua cây giống cho ong dú ở vựa.
Chọn cỡ cây vừa, không chọn cây to bứng. Cây to bứng từ đất về túi dễ suy, lâu bén, có khi chết sau vài tháng.
Hỏi thuốc đã phun. Cây mới về nên để cách xa chỗ định đặt đàn một thời gian, nhất là nếu cây có hoa.
Lặt bớt hoa trái trên cây giống. Cây giống mang nhiều hoa trái khi mới trồng sẽ dồn sức nuôi trái thay vì ra rễ. Cho cây bén rễ trước.
Mua cọc chống cho cây chiết. Rễ chùm dễ đổ khi gió, nhất là chỗ trống.
Chọn nhiều loài, mỗi loài ít cây. Để các mùa hoa trải ra trong năm.
Cân nhắc cây đã có sẵn trong vườn. Một cây xoài, cây nhãn già có giá trị lớn với ong. Đừng chặt để trồng mới.
Mua và gieo hoa ngắn ngày: những điều cần nhớ
Mua hạt giống hoa đơn. Hoa kép đẹp nhưng ít phấn. Hỏi rõ trước khi mua.
Hướng dương hỏi giống có phấn. Một số giống cắt cành được chọn để không có phấn.
Gieo theo khóm, không rải đều. Dễ quan sát loài nào ong thích, dễ nhổ bớt khi lan.
Gieo nối tiếp vài tuần một lần. Khóm cũ tàn thì khóm mới nở, không bị một đợt rộ rồi trống.
Xin cành giâm thay vì mua. Mười giờ, rau thơm, nhiều cây bụi hoa giâm rất dễ. Xin từ chỗ đã thấy có ong ghé.
Kiểm soát cây mọc lan. Xuyến chi, sao nhái tự gieo mạnh. Khoanh vùng và cắt hoa tàn trước khi kết hạt.
Không mang cây xâm hại về. Mai dương và những loài tương tự gây hại cho đồng ruộng, kênh rạch. Thấy loài lạ được khuyên trồng thì hỏi cán bộ khuyến nông.
Chừa vài khóm rau thơm không ngắt ngọn. Húng quế, tía tô trổ bông là nguồn hoa nhỏ ong hay ghé.
Ba tình huống cụ thể
Gia đình ở vùng ven đô, vườn đã có nhãn, xoài, dừa, định nuôi vài đàn. Khảo sát cho thấy vùng có nhiều cây trái và thỉnh thoảng thấy ong dú hoang. Cây khung đã có, nên việc chính là thêm chanh, ổi, khế để có hoa lai rai, gieo một góc sao nhái, mười giờ, để vài khóm tía tô trổ bông. Nhãn của hàng xóm có lịch phun thuốc lúc ra hoa, nên chỗ đặt đàn chọn phía xa vườn đó.
Người ở nhà phố có sân thượng, muốn nuôi một đàn nhỏ. Không có đất trồng cây lớn. Danh sách chủ yếu là chậu: chanh chiết, ổi chiết, giàn ti gôn, chậu mười giờ, rau thơm. Trong số cây ăn trái ong dú hay lui tới, chanh và ổi được chọn vì ra hoa nhiều đợt và giữ gọn được trong chậu. Khảo sát thấy khu phố có vài cây xoài, hàng sao ven đường, đó sẽ là nguồn nhựa. Phần lớn thức ăn của đàn sẽ đến từ quanh khu phố, chậu trên sân thượng là phần bổ sung. Người này nên nói chuyện trước với hàng xóm về chuyện có đàn ong.
Người mới mua mảnh đất trống ở quê, chỉ có cỏ. Trồng ngay cây khung trong mùa thuận đầu tiên: xoài ghép, điều nếu vùng hợp, chanh, khế. Gieo hoa ngắn ngày phủ quanh. Đàn ong nên chờ tới khi có hoa ngắn ngày đã nở đều và đã hỏi người nuôi trong vùng xem nguồn hoa quanh đó có đủ không. Có khi cần chờ thêm, và chờ là quyết định đúng.
Ba tình huống cho ba thứ tự ưu tiên khác nhau, nhưng chung một nguyên tắc: biết vùng mình có gì, trồng thứ đang thiếu, và để cây ra hoa trước khi ong về.
Những gì làm chi phí cây trồng cao hay thấp
Cỡ cây. Cây giống nhỏ rẻ hơn nhiều so với cây đã lớn, và thường bén rễ tốt hơn. Cây lớn giá cao lại rủi ro hơn.
Dạng giống. Cây ghép, cây chiết thường đắt hơn cây hạt nhưng đổi lại có hoa sớm hơn.
Mùa mua. Mua đúng mùa trồng thì nhiều lựa chọn; cây bán trái mùa có khi đã để lâu trong túi.
Nơi mua. Giá khác nhau giữa các vựa, các vùng. Hỏi vài nơi để so trước khi mua số lượng.
Tự nhân giống. Cành giâm, hạt tự để, cây con tự mọc gần như không tốn tiền. Hoa ngắn ngày phần lớn làm được như vậy.
Vật tư đi kèm. Cọc chống, phân hữu cơ, chậu cho sân thượng có khi tốn hơn chính cây.
Cây chết phải trồng lại. Trồng ít mà chăm kỹ thường rẻ hơn trồng nhiều rồi thay cây chết.
Sai lầm thường gặp khi chuẩn bị
Mua ong trước, tính cây sau. Đàn về lúc vườn chưa có hoa, phải bay xa khi còn yếu.
Trồng một loài cho nhanh. Đủ hoa một mùa, trống cả phần còn lại của năm.
Mua cây to cho có ngay. Cây to bứng dễ chết, tốn tiền hơn cây nhỏ.
Phun thuốc dọn vườn ngay trước khi rước ong. Dư lượng ở hoa và lá có thể hại đàn mới về. Dọn vườn bằng tay, cắt tỉa.
Tin lời "cây này cho mật nhiều". Không có giống cây nào bảo đảm lượng mật. Bỏ qua những lời hứa hẹn về thu nhập.
Không hỏi hàng xóm. Hàng xóm biết vùng có ong hoang không, vườn nào phun thuốc, và cũng cần biết sắp có đàn ong bên cạnh.
Bỏ qua cây có sẵn. Chặt cây già để làm vườn mới là mất đi nguồn hoa, nguồn nhựa lâu năm.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Khi chọn loài, chọn đàn và cách nuôi. Kỹ thuật nuôi, chọn đàn, đặt thùng, chia đàn ong dú có thể tìm hiểu ở ongdu.com và hỏi người nuôi lâu năm ở vùng mình.
Khi không biết loài cây nào hợp đất. Cán bộ khuyến nông địa phương biết đất, mùa và giống hợp vùng.
Khi vườn có sâu bệnh. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về biện pháp thủ công, sinh học trước; nếu buộc dùng thuốc thì đọc nhãn, đúng liều, không phun khi hoa nở và giờ ong đi làm.
Khi gặp loài cây lạ được khuyên trồng. Hỏi xem loài đó có phải loài xâm hại không trước khi mang về.
Khi trồng cây lớn gần nhà, gần đường điện. Hỏi người có chuyên môn về khoảng cách an toàn với móng và đường dây.
Khi nhà có trẻ nhỏ, thú cưng. Tránh trồng cây có độc ở khu vui chơi; lỡ nhai nuốt thì hỏi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y ngay.
Khi định dùng đất chung, đất thuê. Trồng cây lâu năm trên đất không phải của mình cần hỏi chủ đất hoặc ban quản lý trước, tránh tranh chấp khi cây đã lớn.
Câu hỏi thường gặp
Nên trồng cây bao lâu trước khi nuôi ong dú?
Không có con số chung. Điều cần là quanh nhà có hoa đang nở vào lúc đàn về, kể cả cây hàng xóm và hoa ngắn ngày. Cây lâu năm thì trồng càng sớm càng tốt.
Chưa có cây nào ra hoa thì có nuôi ong dú được không?
Nếu quanh vùng trong tầm ong bay có nhiều cây đang hoa, đàn vẫn có thể sống. Nếu vùng trống trơn, nên chờ và hỏi người nuôi trong vùng trước khi rước ong về.
Người mới nên mua cây gì đầu tiên cho ong dú?
Thường là vài cây ra hoa nhiều đợt như chanh, ổi, khế làm khung, cộng với hoa ngắn ngày như sao nhái, mười giờ, rau thơm để có hoa nhanh. Danh sách cụ thể nên dựa vào cây có sẵn quanh nhà.
Nhà phố không có đất có nuôi ong dú được không?
Chuyện nuôi được hay không thuộc kỹ thuật nuôi và hoàn cảnh khu phố, nên hỏi người có kinh nghiệm. Về cây, chậu chanh, ổi, giàn ti gôn, rau thơm trổ bông là phần bổ sung, nguồn chính vẫn là cây quanh khu phố.
Có nên phun thuốc dọn vườn trước khi đưa ong về?
Nên tránh. Dọn vườn bằng tay, cắt tỉa là đủ. Nếu thật sự cần xử lý sâu bệnh, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và để đủ thời gian trước khi rước ong.
Trồng cây cho ong có giúp tăng mật không?
Cây trồng giúp đàn có thức ăn gần, nhưng không ai bảo đảm được lượng mật. Đừng tính thu nhập dựa vào số cây trồng.
