Cách nhanh nhất để biết chỗ mình định đặt cây sáng tới đâu: giơ bàn tay cách mặt chỗ đó chừng một gang vào khoảng giữa buổi sáng hoặc đầu buổi chiều, rồi nhìn bóng. Bóng sắc nét viền rõ là sáng mạnh; bóng mờ nhưng thấy rõ hình tay là sáng vừa; bóng nhạt, khó thấy là sáng yếu; gần như không có bóng là quá tối cho hầu hết cây cảnh.
Phần lớn cây trong nhà chết không phải vì tưới sai mà vì đặt chỗ thiếu sáng, rồi bị tưới theo nhịp của một cây đủ sáng. Mắt người tự điều chỉnh rất giỏi nên một góc phòng trông vẫn sáng sủa thực ra chỉ có một phần nhỏ ánh sáng so với chỗ sát cửa sổ. Đọc ánh sáng trước khi đi vựa là bước rẻ nhất mà ít người làm.
Vì sao mắt người đánh giá sai ánh sáng
Đồng tử co giãn liên tục, não tự cân màu và độ sáng, nên đi từ ban công vào phòng khách mình chỉ thấy "hơi tối hơn một chút". Với cây, đó có thể là khoảng cách giữa đủ ăn và đói. Cây không có đồng tử; nó nhận đúng lượng ánh sáng rơi vào lá.
Ánh sáng giảm rất nhanh khi đi xa cửa sổ. Cùng một căn phòng, chỗ sát kính và chỗ cách kính vài bước chân có thể khác nhau nhiều lần, dù mắt nhìn thấy cả hai đều sáng. Đó là lý do một cây đặt sát cửa thì xanh tốt, kéo vào giữa phòng cho đẹp đội hình thì vài tháng sau trụi lá gốc, ngọn vươn dài.
Ánh sáng cũng đổi theo giờ và theo mùa. Một góc có nắng chiếu vào lúc tám giờ sáng có thể hoàn toàn trong bóng từ mười giờ trở đi. Mùa mưa trời âm u, cùng chỗ đó lại tối hơn hẳn mùa khô. Vì vậy đọc ánh sáng một lần vào lúc trưa nắng đẹp thường cho kết quả lạc quan quá.
Cách đọc đúng là đọc vài lần, vào vài giờ khác nhau, ghi lại. Mất một ngày quan sát, nhưng đổi lại không phải mua đi mua lại những cây không bao giờ sống nổi ở góc đó.
Phép thử bóng tay: làm đúng để không đọc sai
Phép thử này không cho con số, nhưng đủ để xếp một chỗ vào bốn mức sáng mà các bảng chọn cây thường dùng.
- Chọn giờ đọc. Khoảng giữa buổi sáng và đầu buổi chiều, trời không quá âm u. Đọc thêm một lần vào giờ khác để so.
- Tắt đèn trong phòng. Đèn trần, đèn bàn tạo bóng giả, làm chỗ tối trông như đủ sáng.
- Giơ bàn tay cách mặt chỗ đặt cây chừng một gang. Mặt chỗ đặt là chỗ lá cây sẽ ở, không phải mặt sàn nếu cây cao.
- Nhìn viền bóng. Sắc nét, đậm: sáng mạnh, thường có nắng trực tiếp. Mờ viền nhưng rõ hình: sáng vừa, gián tiếp tốt. Nhạt, phải nhìn kỹ mới thấy: sáng yếu. Không thấy bóng: quá tối.
- Lặp lại ở các chỗ khác trong nhà. Đi từ sát cửa sổ vào trong từng bước một để thấy ánh sáng giảm thế nào.
- Ghi lại kết quả theo giờ. Một tờ giấy nhỏ hoặc ghi chú điện thoại: góc nào, giờ nào, bóng ra sao.
Muốn có con số để so các góc với nhau, có thể dùng ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại. Con số không chính xác như máy đo chuyên dụng, nhưng đủ để biết góc nào sáng hơn góc nào.
Bốn mức sáng và cây hợp từng mức
Bảng này dùng tên cây phổ biến ở vựa. Mỗi loài có biên độ chịu đựng, nên coi đây là điểm khởi đầu, quan sát cây vài tuần rồi điều chỉnh.
| Mức sáng (bóng tay) | Chỗ hay gặp | Cây thường hợp |
|---|---|---|
| Sáng mạnh, bóng sắc | Sát cửa có nắng trực tiếp, ban công trong | Xương rồng, sen đá, hoa giấy, các cây ưa nắng |
| Sáng vừa, bóng mờ rõ | Gần cửa sổ lớn, nắng lọc qua rèm mỏng | Bàng Singapore, cao su, trầu bà, môn, đuôi công |
| Sáng yếu, bóng nhạt | Giữa phòng, cửa sổ nhỏ, hướng bị che | Kim tiền, lưỡi hổ, trầu bà, lan ý, vạn lộc |
| Không có bóng | Hành lang kín, góc xa cửa, phòng không cửa sổ | Không cây nào sống lâu; cần đèn trồng cây hoặc thay cây định kỳ |
Cây "chịu bóng" chỉ có nghĩa là chịu đựng được, không có nghĩa là thích. Lưỡi hổ ở chỗ sáng yếu vẫn sống nhưng gần như đứng yên, và vì hút ít nước nên rất dễ úng nếu tưới như chỗ sáng.
Những thứ lặng lẽ cắt bớt ánh sáng trong nhà
Kính màu, kính dán phim cách nhiệt. Kính chống nóng chặn bớt ánh sáng đáng kể dù nhìn vẫn trong. Nhiều căn hộ cửa kính lớn nhưng cây vẫn đói sáng vì lớp phim này.
Rèm voan, rèm cuốn. Rèm mỏng làm ánh sáng dịu đi, hợp cây không chịu nắng trực tiếp. Rèm dày kéo kín cả ngày thì góc đó thành chỗ tối.
Mái hiên, ban công tầng trên. Che nắng trực tiếp, chỉ còn ánh sáng hắt. Cửa sổ dưới mái hiên sâu thường chỉ ở mức sáng vừa đến yếu.
Toà nhà đối diện, tường rào cao. Chung cư hai dãy sát nhau, nhà phố có nhà bên cạnh xây cao hơn, ánh sáng vào nhà giảm nhiều so với vẻ ngoài.
Cây lớn ngoài cửa. Tán cây ngoài sân lọc nắng, mùa lá dày thì trong nhà tối hơn.
Kính bẩn. Bụi bám lâu ngày, nhất là nhà gần đường lớn, cũng làm giảm ánh sáng. Lau kính là cách tăng sáng rẻ nhất.
Màu tường và trần. Tường sáng màu hắt sáng vào sâu hơn; tường tối, đồ gỗ sẫm màu hút bớt ánh sáng.
Đồ đạc chắn trước cửa. Tủ cao, kệ sách, sofa lưng cao đặt cạnh cửa sổ tạo vùng tối ngay phía sau.
Hướng cửa sổ nói gì về chất lượng ánh sáng
Cửa hướng đông đón nắng buổi sáng, dịu và mát, sau đó chỉ còn ánh sáng hắt. Đây thường là hướng dễ trồng cây trong nhà nhất: đủ sáng cho phần lớn cây lá, lại ít khi làm cháy lá.
Cửa hướng tây ngược lại: buổi sáng chỉ có ánh sáng hắt, nhưng chiều thì nắng chiếu thẳng, gắt và nóng, nhất là những tháng nắng nóng. Cây lá mỏng đặt sát kính hướng tây dễ cháy mép, bạc lá. Lùi cây vào trong một chút hoặc có rèm mỏng lọc nắng chiều là đủ.
Cửa hướng bắc và hướng nam thì phụ thuộc vào mùa và vị trí nhà. Nói chung, cửa ít nắng chiếu trực tiếp cho ánh sáng đều và dịu cả ngày, hợp cây lá trong nhà nếu cửa đủ rộng. Cửa có nắng chiếu xiên vào một số tháng thì cần quan sát theo mùa, vì góc nắng mùa này khác mùa kia.
Hướng chỉ là gợi ý. Một cửa hướng đông bị toà nhà đối diện che hết thì vẫn là chỗ thiếu sáng. Phép thử bóng tay tại chỗ luôn đáng tin hơn la bàn.
Đọc xong ánh sáng rồi, đi vựa mang theo gì
Ghi mức sáng của từng chỗ định đặt. Chỉ cần ghi "góc sofa: bóng nhạt; bậu cửa sổ: bóng sắc buổi chiều".
Chụp ảnh chỗ đặt, cả lúc sáng nhất và tối nhất. Đưa người bán xem để họ tư vấn đúng cây.
Đo kích thước chỗ đặt. Chiều cao trần, chiều rộng góc, để chọn cây đúng cỡ.
Ghi có máy lạnh, quạt thổi tới chỗ đó không. Gió máy lạnh làm khô lá, ảnh hưởng tới lựa chọn cây.
Ghi có trẻ nhỏ, thú cưng không. Để loại ngay các cây có nhựa gây kích ứng.
Hỏi cây ở vựa đang đứng sáng thế nào. Cây đứng ngoài nắng về chỗ sáng yếu cần làm quen dần.
Chấp nhận đổi ý. Nếu góc định đặt quá tối, đổi sang góc khác hoặc chọn đèn trồng cây, đừng cố mua cây "chịu bóng" rồi chờ nó sống.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng gián tiếp là gì?
Là ánh sáng mặt trời không chiếu thẳng vào lá mà đến qua phản xạ, qua rèm mỏng hoặc từ khoảng trời rộng ngoài cửa. Đặt bàn tay trên chỗ đó, bóng sẽ mờ viền nhưng vẫn thấy rõ hình tay.
Đèn trần trong nhà có thay được ánh sáng tự nhiên cho cây không?
Đèn chiếu sáng thông thường yếu hơn nhiều so với ánh sáng gần cửa sổ, chỉ giúp được phần nào cho cây chịu bóng. Muốn trồng cây ở chỗ không có cửa sổ, nên dùng đèn chuyên cho cây đặt gần tán và bật đủ giờ mỗi ngày.
Cây đặt cách cửa sổ bao xa là vừa?
Tuỳ cây và tuỳ cửa. Cách đơn giản là làm phép thử bóng tay tại chỗ định đặt; nếu bóng quá nhạt so với mức cây cần thì kéo cây lại gần cửa hơn.
Kính dán phim cách nhiệt có làm cây thiếu sáng không?
Có, nhiều loại phim chặn bớt ánh sáng đáng kể dù nhìn vẫn trong. Cây đặt sau kính dán phim nên được kéo sát cửa hơn hoặc chọn loài chịu bóng.
Làm sao biết cây đang thiếu sáng?
Lóng thân dài ra, lá mới nhỏ và nhạt hơn, cây nghiêng hẳn về phía cửa, lá gốc rụng dần. Cây có lá đốm sẽ mất dần đốm, lá chuyển sang xanh trơn.
Ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại có chính xác không?
Không chính xác như máy đo chuyên dụng, nhưng đủ để so các góc trong nhà với nhau. Dùng nó như thước so sánh tương đối, đừng quá tin vào con số tuyệt đối.
