Trong vườn có ong dú, thuốc bảo vệ thực vật nên là lựa chọn cuối cùng. Phần lớn sâu bệnh của vườn nhà xử lý được bằng tay, bằng nước, bằng cắt tỉa và dọn vệ sinh. Khi buộc phải dùng thuốc: hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, đọc kỹ nhãn, không phun lên cây đang nở hoa, phun cục bộ vào lúc chiều tối khi ong đã về tổ và trời lặng gió.
Đây là chủ đề mà người bán cây thấy khách lúng túng nhiều nhất. Một bên là cây chanh bị rệp, cây hoa bị sâu ăn trụi lá; bên kia là đàn ong mình quý. Thói quen cũ là cầm bình xịt ra phun cho xong. Bài này đưa ra một trình tự khác, từ phòng trước, xử lý không thuốc, tới cách dùng thuốc khi thật sự cần, và cả những nguồn thuốc mình không trực tiếp phun: cây mua từ vựa, vườn hàng xóm, đợt phun muỗi.
Bài không nêu tên thuốc, hoạt chất hay liều lượng. Những thứ đó phải theo nhãn và theo người có chuyên môn ở địa phương.
Vì sao ong dú dễ bị ảnh hưởng bởi thuốc trong vườn?
Ong dú nhỏ và kiếm ăn gần tổ. Điều đó có nghĩa là những gì xảy ra trong vườn nhà mình gần như chắc chắn chạm tới ong, không như ong mật có thể bay đi nơi khác. Một lần phun trong vòng vài chục mét quanh thùng là một lần phun lên đúng vùng ăn chính của đàn.
Ong không chỉ bị ảnh hưởng khi trúng thuốc trực tiếp. Chúng mang phấn và mật về tổ để dự trữ và nuôi con. Nếu phấn, mật lấy từ cây có thuốc, phần thuốc ấy đi theo vào trong tổ. Vì vậy đôi khi ong không chết ngay ở vườn mà đàn yếu dần sau đó, rất khó nhận ra nguyên nhân.
Có loại thuốc được gọi là lưu dẫn, tức là thấm vào cây và đi theo nhựa lên lá, hoa. Với loại này, phun xong rồi đợi khô cũng chưa chắc hết lo, vì thuốc nằm trong cây. Đây là lý do cây đã được xử lý loại thuốc ấy, kể cả cây mua sẵn ở vựa, cần được nhìn với con mắt thận trọng.
Cũng phải nói rằng không phải thuốc nào cũng như nhau, và không phải bất kỳ lần phun nào cũng giết ong. Nhưng người trồng cây bình thường không có cách nào tự biết thuốc nào, lúc nào là an toàn. Nguyên tắc giản dị nhất là tránh tối đa, và khi không tránh được thì làm theo người có chuyên môn.
Thứ tự ưu tiên khi cây trong vườn bị sâu bệnh
Phòng trước: chọn cây ít bệnh. Ở vòng gần thùng ong, chỉ trồng những loài ở vùng mình ít sâu bệnh. Cây đẹp mà bệnh liên miên thì để xa.
Trồng đúng chỗ. Cây ưa nắng để vào chỗ râm, cây ưa khô để chỗ úng sẽ yếu và kéo sâu bệnh tới. Phần lớn "bệnh" bắt nguồn từ sai chỗ.
Vệ sinh vườn. Dọn lá bệnh, cành khô, trái thối. Nhiều bệnh nấm lây từ lá rụng ở gốc.
Kiểm tra thường xuyên. Mỗi tuần lật mặt dưới lá vài cây. Phát hiện sớm thì chỉ cần ngắt một đọt, để muộn thì cả cây.
Xử lý bằng tay. Bắt sâu, ngắt lá có trứng, cắt cành bệnh, bỏ vào túi đem ra xa.
Dùng nước và dụng cụ. Xịt nước mạnh vào mặt dưới lá để đánh rệp, nhện; lau bằng bông ẩm với rệp sáp.
Giữ thiên địch. Bọ rùa, ong ký sinh nhỏ, nhện săn mồi đều giúp kiềm sâu. Phun thuốc giết luôn chúng.
Chấp nhận một chút hư hại. Vài lá rách, vài trái xấu là giá của một vườn có ong. Cây cảnh trong vườn ong không cần đẹp như cây trưng ở vựa.
Thuốc là bước cuối, và phải hỏi trước. Khi các bước trên không đủ và cây có nguy cơ chết, mới tính tới thuốc, và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước khi mua.
Sâu bệnh hay gặp và cách xử lý không thuốc trước
Bảng dưới là những trường hợp hay gặp trong vườn nhà. Cột cuối là lúc nên dừng tự làm và hỏi người có chuyên môn.
| Vấn đề | Xử lý không thuốc | Khi nào nên hỏi chuyên môn |
|---|---|---|
| Rệp trên đọt non | Xịt nước mạnh, ngắt đọt bị nặng, cắt đường kiến chăn rệp | Rệp lan khắp cây dù đã xịt nhiều lần |
| Sâu ăn lá | Bắt tay vào sáng sớm hoặc chiều tối, ngắt lá có trứng | Sâu hại hàng loạt, cây trụi nhanh |
| Rệp sáp | Lau bằng bông ẩm, cắt bỏ cành bị bám dày | Rệp sáp bám cả gốc và rễ |
| Nhện đỏ | Xịt nước mặt dưới lá, giữ cây đủ nước, tăng độ ẩm quanh cây | Lá vàng loang rộng, có tơ phủ đọt |
| Nấm lá, đốm lá | Tỉa thưa cho thoáng, dọn lá bệnh, tưới gốc không tưới lá | Bệnh lan sang nhiều cây cùng loài |
| Ốc sên, sên trần | Bắt vào chiều tối sau mưa, dọn chỗ ẩm nơi chúng trú | Hiếm khi cần |
| Kiến | Cắt đường đi, xử lý rệp mà kiến chăn | Kiến tấn công thùng ong: hỏi người nuôi |
Những chế phẩm "tự nhiên", "sinh học", "thảo mộc" cũng có thể gây hại cho ong khi phun trúng. Đừng nghe hai chữ "sinh học" mà phun lên cây đang nở.
Quy trình khi buộc phải dùng thuốc
Nếu sau tất cả các bước trên vẫn phải dùng thuốc, làm theo trình tự sau. Mỗi bước đều quan trọng như nhau.
- Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông. Nói rõ cây gì, bị gì, và trong vườn có ong dú. Nhờ tư vấn loại thuốc và cách dùng ít ảnh hưởng tới ong.
- Đọc toàn bộ nhãn trước khi mua. Chú ý phần cảnh báo về ong, côn trùng có ích, và thời gian cách ly. Nhãn không rõ, không đọc được thì không mua.
- Không phun lên cây đang nở hoa. Nếu cây đang có hoa, cắt bỏ hoa trước khi xử lý, hoặc chờ qua mùa hoa nếu cây chịu được.
- Chọn giờ ong đã về tổ. Chiều tối là lúc ong dú đã về gần hết. Không phun buổi sáng và giữa ngày.
- Chọn ngày lặng gió, không mưa. Gió đẩy bụi thuốc trôi về phía thùng; mưa rửa thuốc xuống đất quanh vườn.
- Phun cục bộ. Chỉ phun đúng cây, đúng chỗ bị. Không phun tràn cả vườn "cho chắc".
- Báo cho người nuôi ong. Nếu mình không trực tiếp nuôi, báo cho người chăm thùng để họ xử lý thùng theo kỹ thuật của họ.
- Pha và rửa dụng cụ xa thùng. Nước rửa bình đổ ở chỗ không có cây hoa, không chảy về phía giá ong.
- Ghi sổ. Ngày, cây, lý do, thuốc gì. Nếu sau đó đàn có biểu hiện lạ, sổ này giúp người có chuyên môn tìm nguyên nhân.
Sau khi phun, theo dõi cửa tổ vài ngày. Thấy gì bất thường thì ghi lại và hỏi người nuôi có kinh nghiệm.
Cây mua từ vựa: nguồn thuốc mình không phun
Người bán cây lâu năm biết một điều ít khi nói với khách: cây chưng bán, nhất là cây hoa đang nở rộ, nhiều khi được chăm bằng thuốc để lá bóng, không sâu, hoa đều. Có những cây đã được xử lý thuốc lưu dẫn từ khi còn ở vườn ươm. Không phải vựa nào cũng vậy, nhưng người mua không có cách nào biết chắc.
Với vườn có ong, điều này có nghĩa là một chậu hoa mua về đặt ngay cạnh thùng có thể chính là nguồn thuốc mà mình không hề phun. Cách thận trọng là hỏi thẳng người bán cây đã được xử lý những gì, gần đây có phun không. Người bán tử tế sẽ nói; người ậm ừ cho qua thì mình biết phải cẩn thận hơn.
Cây mới mua nên để cách ly ở một góc xa thùng một thời gian, tưới rửa vài lần. Nếu cây đang nở hoa thì để nó tàn đợt hoa ấy ở góc xa, đợt sau mới đưa vào vòng gần.
Một lựa chọn khác là mua cây con nhỏ chưa ra hoa, hoặc gieo từ hạt, giâm cành từ cây của hàng xóm có vườn không phun. Cây con lâu có hoa hơn, nhưng mình biết rõ nó đã trải qua những gì. Với tầng thấp như sao nhái, rau thơm, gieo hạt gần như luôn tốt hơn mua chậu đang nở.
Khi hàng xóm, ruộng bên cạnh phun thuốc
Nhiều khi rủi ro thuốc lớn nhất với ong dú không đến từ vườn mình mà từ vườn bên, ruộng bên, nơi mình không quyết được. Cãi nhau không giải quyết được gì; người ta làm ăn trên đất của họ. Cách hiệu quả hơn là nói chuyện sớm và nhã nhặn.
Hãy nhờ hàng xóm báo trước khi phun, dù chỉ một ngày. Có lịch phun, người nuôi có thể chủ động xử lý thùng trong ngày ấy. Một hũ mật đầu mùa tặng hàng xóm thường là cách giữ lời hứa báo lịch tốt nhất.
Về cây, phía giáp vườn hay phun nên có một hàng cây bụi tầng giữa làm hàng chắn, giúp giảm bụi thuốc trôi sang. Vòng gần quanh thùng phải đủ hoa để ong ít phải bay sang vườn bên vào những ngày ấy. Cách chia vòng quanh thùng có ở bài trồng cây cách thùng ong dú bao xa.
Ở phố, nguồn thuốc phổ biến là thuốc xịt côn trùng trong nhà và đợt phun diệt muỗi của khu dân cư; cách ứng xử với những đợt ấy có trong bài sân nhỏ nhà phố nuôi ong dú. Còn thuốc diệt cỏ, thói quen dễ bỏ nhất trong vườn có ong, đã được nói ở bài cắt cỏ, dọn vườn quanh thùng ong dú.
Ví dụ: chậu chanh bị rệp đúng mùa ra hoa
Một tình huống rất hay gặp: chậu chanh trong vòng gần đang ra hoa thơm, ong ghé đông, và đúng lúc ấy đọt non bị rệp bám kín. Phản xạ đầu tiên của nhiều người là ra tiệm mua chai xịt. Đây là lúc nên dừng lại.
Bước đầu là xịt nước mạnh vào đọt non, chiều tối khi ong đã về, để đánh rệp rơi xuống. Những đọt bị bám dày quá thì ngắt bỏ, cho vào túi đem đi. Kiểm xem có kiến chăn rệp không; nếu có, cắt đường kiến lên chậu bằng cách nhấc chậu lên chân kê, dọn đường bò.
Làm vậy vài lần trong một tuần, rệp thường giảm rõ. Bọ rùa trong vườn cũng sẽ tới khi thấy rệp. Cây có thể mất vài đọt non, ít trái hơn một chút, nhưng mùa hoa vẫn là của ong.
Nếu sau đó rệp vẫn tràn lan và cây có dấu hiệu suy yếu, lúc ấy mới tính tới hỏi cán bộ bảo vệ thực vật. Và nhớ: không xử lý gì lên cây khi nó đang nở; chờ qua đợt hoa, hoặc cắt hoa trước rồi mới làm.
Sai lầm thường gặp
Phun vào buổi sáng cho "mát". Buổi sáng là giờ ong đi làm đông nhất.
Phun cả vườn khi chỉ một cây bị. Phun tràn là đưa thuốc lên mọi bông hoa ong đang dùng.
Tin rằng thuốc "sinh học" thì vô hại. Nhiều chế phẩm sinh học, thảo mộc vẫn có thể hại ong khi phun trúng. Đọc nhãn như với mọi loại thuốc.
Pha thuốc ngay cạnh giá thùng. Mùi, giọt bắn, nước rửa bình đều có thể tới thùng.
Phun lúc trời đang có gió. Bụi thuốc bay xa hơn mình tưởng.
Mua cây đang nở về đặt ngay cạnh thùng. Cây chưng bán có thể đã được xử lý thuốc. Cách ly trước.
Không ghi lại đã phun gì. Khi đàn có chuyện, không có thông tin để tìm nguyên nhân.
Tự pha "thuốc dân gian" đậm đặc. Hỗn hợp tự chế nồng độ không kiểm soát đôi khi hại cây và côn trùng có ích nhiều hơn sâu.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Trước khi dùng bất kỳ loại thuốc bảo vệ thực vật nào trong vườn có ong, hãy hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông ở địa phương. Họ biết sâu bệnh thường gặp của vùng, những loại thuốc được phép dùng và cách dùng an toàn hơn cho côn trùng thụ phấn.
Nếu thấy nhiều ong chết hoặc bò lết quanh cửa tổ, đừng tự kết luận nguyên nhân. Ghi lại những gì đã diễn ra trong vườn mình và vườn bên mấy ngày trước, rồi hỏi người nuôi ong dú có kinh nghiệm. Cách chăm sóc và cứu đàn ong dú có thể tìm hiểu thêm tại ongdu.com.
Nếu người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ, lỡ tiếp xúc hay nuốt phải thuốc, đưa đi cơ sở y tế ngay và mang theo bao bì thuốc. Thú cưng lỡ ăn cây vừa phun hay liếm phải thuốc thì đưa tới bác sĩ thú y.
Thuốc luôn để xa tầm tay trẻ em, trong bao bì gốc có nhãn, không sang chiết vào chai nước uống. Đây là chuyện an toàn của người trước khi là chuyện của ong.
Câu hỏi thường gặp
Phun thuốc giờ nào thì ít hại ong dú nhất?
Chiều tối, khi ong đã về tổ gần hết, trời lặng gió và không mưa. Dù vậy vẫn không phun lên cây đang nở hoa và chỉ phun cục bộ đúng chỗ bị.
Thuốc sinh học có an toàn cho ong không?
Không mặc nhiên an toàn. Một số chế phẩm sinh học, thảo mộc vẫn có thể hại ong khi phun trúng. Đọc nhãn và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật như với mọi loại thuốc.
Cây hoa mua ở vựa về có ảnh hưởng tới ong không?
Có thể, vì cây chưng bán đôi khi đã được xử lý thuốc, kể cả loại thấm vào cây. Hỏi người bán và cách ly cây ở chỗ xa thùng một thời gian trước khi đưa vào gần.
Hàng xóm phun thuốc thì phải làm gì?
Nhờ hàng xóm báo lịch trước để người nuôi chủ động xử lý thùng, trồng hàng cây chắn ở phía giáp ranh và giữ vòng gần đủ hoa để ong ít bay sang. Nói chuyện nhã nhặn hiệu quả hơn tranh cãi.
Rệp trên cây chanh có cách nào trị mà không dùng thuốc?
Xịt nước mạnh vào đọt non, ngắt đọt bị nặng, cắt đường kiến chăn rệp, làm vài lần trong tuần. Thiên địch như bọ rùa cũng sẽ giúp giảm rệp.
Thấy nhiều ong chết trước cửa tổ thì làm gì?
Ghi lại những gì vừa xảy ra trong vườn và quanh xóm, rồi hỏi người nuôi ong dú có kinh nghiệm. Đừng tự đoán nguyên nhân và cũng đừng phun thêm bất cứ thứ gì.
