Bố trí cây sân vườn nên đi từ khung tới chi tiết: trước hết chia vùng dùng (lối đi, chỗ ngồi, chỗ dựng xe, chỗ trẻ chơi) và vùng nhìn (bồn hoa, góc cây), rồi đặt cây tán lớn theo khoảng cách an toàn, tiếp theo là hàng rào, cây bụi, cây hoa, và cuối cùng mới tới cỏ nền. Mua cây cũng theo đúng thứ tự đó, đừng mua theo cảm hứng mỗi lần ghé vựa.
Sân vườn rối, chật, cây chen nhau sau vài năm hầu như đều bắt đầu cùng một kiểu: mỗi lần đi ngang vựa thấy cây đẹp là mua một cây, về tìm chỗ trống nhét vào. Mỗi cây đơn lẻ đều đẹp, nhưng cả sân không có trục, không có lối đi, và tới lúc cây lớn thì tán đè lên nhau, rễ tranh nhau.
Bắt đầu bằng cách sân được dùng, không bằng cây
Trước khi nghĩ tới loài cây, hãy nghĩ tới người trong nhà dùng sân thế nào. Xe máy, ô tô vào ra theo lối nào. Người đi từ cổng tới cửa theo đường nào. Có chỗ phơi đồ không. Trẻ con có chạy chơi không. Có muốn một góc ngồi uống trà buổi sáng không. Những vùng này là vùng dùng, phải chừa ra trước và giữ thông thoáng.
Phần còn lại là vùng nhìn: góc sân, dọc tường rào, quanh chân nhà, bồn trước cửa sổ. Đây là chỗ đặt cây bụi, cây hoa, tiểu cảnh. Vùng nhìn có thể dày, rậm, còn vùng dùng phải thoáng và chịu giẫm được.
Lối đi nên đi theo đúng đường chân người quen đi, không phải theo đường mình vẽ cho đẹp. Một lối đá bước uốn lượn mà người nhà vẫn đi tắt qua bãi cỏ thì sau vài tháng cỏ có vệt mòn ở đúng chỗ đi tắt. Quan sát vài ngày rồi mới đặt lối đi.
Vẽ một sơ đồ đơn giản trên giấy kẻ ô, đánh dấu nhà, cổng, cửa, cửa sổ, ống thoát nước, hố ga, bể nước ngầm, dây điện, hướng nắng. Mấy thứ ngầm như ống nước, hố ga đặc biệt quan trọng, vì cây lớn đặt trên đó thì vài năm sau phải đào bới.
Ba tầng cây và vì sao nên nghĩ theo tầng
Một sân vườn trông "có chiều sâu" thường có ba tầng. Tầng cao là cây tán, cho bóng mát và khung xương của sân. Tầng giữa là cây bụi, hàng rào, cây hoa cao ngang người, tạo vách và màu. Tầng thấp là cây phủ nền, cỏ, cây viền bồn. Thiếu tầng cao thì sân nắng chói, thiếu tầng giữa thì sân trống trơn, thiếu tầng thấp thì đất trơ ra giữa các cây.
Nhưng với sân nhà phố nhỏ, tầng cao có khi chỉ là một cây, hoặc không có. Đừng cố nhồi đủ ba tầng khi diện tích không cho phép. Một sân nhỏ với một cây tán vừa, một dải cây bụi dọc tường và một mảng cỏ nhỏ thường đẹp hơn sân nhồi mười loài.
Nghĩ theo tầng cũng giúp đặt cây đúng nắng. Cây tán sẽ tạo bóng cho phía dưới và phía bên cạnh nó theo hướng nắng. Cây bụi dưới tán phải là loài chịu bóng bán phần; cỏ dưới tán thì như đã nói ở bài về chọn cỏ nền sân nhà, chỉ loại chịu bóng mới sống.
Tính theo tán khi trưởng thành, không theo cây lúc mua. Cây tán sau vài năm có thể che cả một mảng sân mà lúc trồng vẫn còn đầy nắng; mảng hoa ưa nắng đặt dưới đó sẽ dần ít hoa.
Khoảng cách trồng tham khảo
Con số dưới đây là khoảng tham khảo phổ biến để lên sơ đồ; khoảng cách thật phụ thuộc loài cụ thể, đất và cách tỉa. Hỏi người bán chiều rộng tán khi trưởng thành của đúng loài mình mua.
| Nhóm cây | Khoảng cách giữa các cây | Khoảng cách tới nhà, tường | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cây tán vừa (lộc vừng, sứ cùi, móng bò) | Ít nhất bằng độ rộng tán trưởng thành | Ít nhất bằng bán kính tán, xa hơn nếu móng nông | Tính cả ban công, dây điện phía trên |
| Cây rễ khoẻ (đa, si, bàng, xà cừ) | Không hợp sân nhỏ | Rất xa, hoặc không trồng | Nếu bắt buộc thì dùng tấm chắn rễ |
| Cây bụi hoa (trang, nguyệt quế, dâm bụt) | Khoảng một tầm tay đến hơn một sải tay, tuỳ loài | Chừa lối để tỉa phía sau | Trồng sát tường thì phía sau trống, rêu tường |
| Hàng rào cây | Trồng dày, so le hai hàng | Lùi khỏi ranh giới để tán nằm trong đất nhà | Cắt ngọn sớm cho kín gốc |
| Cây viền, cây phủ nền | Dày để nhanh kín đất | Cách lối đi một chút để không lấn | Dùng viền ngăn với cỏ |
| Cau trồng hàng | Theo độ rộng tán lá của loài | Cau rễ chùm, gần nhà được hơn cây tán | Chú ý tàu lá rụng |
Một mẹo khi lên sơ đồ: vẽ tán cây trưởng thành bằng vòng tròn đúng tỷ lệ. Nếu các vòng tròn chồng lên nhau quá nhiều, hoặc chạm vào nhà, sơ đồ đang quá dày.
Thứ tự làm và mua cây cho sân vườn mới
Làm đúng thứ tự giúp không phải đào lên trồng lại, và tiền mua cây không bị phí:
- Kiểm đất và thoát nước. Đào thử, xử lý xà bần, đất sét nén, chỗ đọng nước. Chi tiết ở bài về đất sân nhà mới xây.
- Làm phần cứng. Lối đi, bậc, viền bồn, đường ống tưới nếu có, đèn sân. Làm sau khi đã trồng thì xe, người giẫm nát cây.
- Trồng cây tán. Đây là cây lớn, đắt và khó dời nhất. Đặt đúng chỗ ngay từ đầu, theo khoảng cách an toàn.
- Trồng hàng rào và cây bụi khung. Những cây tạo vách, ranh giới.
- Trồng cây hoa, cây điểm. Đặt theo nắng sau khi đã có bóng của cây tán và cây bụi.
- Phủ nền, lót cỏ. Làm sau cùng vì các bước trước sẽ giẫm nát cỏ.
- Theo dõi một mùa mưa rồi mới bổ sung. Mùa mưa đầu cho biết chỗ đọng nước, chỗ cây yếu, chỗ cần thêm cây.
Cây hoa trong sân: chọn để có hoa rải rác quanh năm
Một lỗi hay gặp là mua cây hoa vào đúng lúc nó đang nở rộ ở vựa. Kết quả là cả sân nở cùng một mùa, rồi cùng tàn, phần còn lại của năm chỉ có lá. Khi chọn cây hoa, hỏi mùa hoa của từng loài, và chọn sao cho các mùa nối nhau.
Nhóm hoa gần như quanh năm ở vùng nóng như dừa cạn, hoa giấy, trang, dâm bụt làm nền màu. Nhóm hoa theo mùa như các loài cây tán ra hoa rộ một đợt tạo điểm nhấn. Nhóm hoa thơm như ngâu, nguyệt quế, hoàng lan đặt gần cửa sổ, chỗ ngồi.
Nhiều nhà muốn sân vườn vừa đẹp vừa có ích cho côn trùng thụ phấn, hoặc đang tính nuôi vài đàn ong dú quanh nhà. Khi đó nên ưu tiên cây có hoa nhỏ, nở nối tiếp nhau, và hạn chế dùng thuốc trừ sâu trong vườn, nhất là lúc cây đang nở hoa. Việc nuôi, đặt thùng và chăm đàn ong dú thì có thể tìm hiểu thêm ở ongdu.com; còn ở đây chỉ cần nhớ: cây cho hoa nối mùa và vườn ít thuốc là nền tảng.
Cây có độc như trúc đào, huỳnh anh, các loại môn nên đặt xa chỗ trẻ chơi và chỗ thú cưng hay nằm. Chọn cây hoa cũng là chọn cho người sống trong sân.
Ví dụ: một sân trước nhà phố sâu vài mét
Lấy ví dụ một sân trước nhà phố, chiều ngang bằng mặt tiền nhà, chiều sâu vài mét, hướng nam, có cổng ở giữa, xe máy dựng một bên, phía trên là ban công tầng hai và dây điện chạy dọc vỉa hè.
Vùng dùng là lối từ cổng tới cửa và chỗ dựng xe, giữ lát gạch hoặc đá. Một cây tán vừa như sứ cùi hoặc lộc vừng đặt ở góc phía dựng xe để che bóng, lùi vào trong để tán không vươn ra dây điện và không đè ban công; cách chọn loài cụ thể có ở bài về cây bóng mát cho sân nhỏ trước nhà phố.
Dọc hai tường rào là dải cây bụi như trang, nguyệt quế, tỉa gọn ngang thắt lưng. Phía dưới cửa sổ là bồn hoa thấp với dừa cạn và cây viền. Mảng cỏ nhỏ ở góc còn lại, chừa ra một ít để trẻ ngồi chơi.
Cả sân có khoảng năm, sáu loài, mỗi loài lặp lại vài lần. Nhìn gọn, dễ chăm, và mỗi năm chỉ cần tỉa vài đợt. Đó là kiểu sân bền nhất cho nhà phố.
Chừa chỗ cho việc chăm: thứ bản vẽ đẹp hay bỏ quên
Vòi nước trong tầm với của mọi góc. Sân dài mà chỉ có một vòi ở đầu nhà thì góc xa nhất luôn là góc cây chết khát. Tính trước một vòi thứ hai hoặc đường ống chờ.
Chỗ để ống tưới, kéo, xẻng. Một hộc nhỏ cạnh tường đỡ cảnh dụng cụ nằm la liệt, ống tưới phơi nắng giòn nứt.
Góc ủ lá. Sân có cây tán là có lá rụng; một thùng hoặc góc ủ lá biến rác thành lớp phủ gốc, đỡ phải đổ bỏ.
Lối vào phía sau bồn hoa. Bồn sâu hơn tầm tay thì phía trong không tỉa, không nhổ cỏ được; chừa một lối nhỏ hoặc đá bước.
Rãnh và hố thu nước không bị cây che. Hố ga bị bụi cây phủ kín thì tới lúc nghẹt mới đi tìm.
Chỗ đặt chậu tạm. Một khoảnh nắng vừa để cây mới mua đứng làm quen vài tuần trước khi trồng xuống đất.
Lối cho xe chở cây lớn. Cây tán, bầu lớn phải khiêng qua cổng; trồng hàng rào kín cổng phụ trước thì sau này không đưa cây vào được.
Ổ điện ngoài trời có nắp. Cho máy cắt cỏ, máy bơm, đèn sân; đặt cao khỏi chỗ đọng nước và xa vòi tưới.
Sai lầm thường gặp khi bố trí sân vườn
Mua cây theo cảm hứng. Không có sơ đồ, mỗi lần ghé vựa mua một cây, sân thành bộ sưu tập rời rạc.
Tính theo cây lúc mua. Vài năm sau tán chồng tán, cây đè nhau, phải chặt bớt.
Quá nhiều loài. Mỗi loài một cây trông lộn xộn. Ít loài, mỗi loài lặp lại vài lần mới thành nhịp.
Đặt cây lớn trên ống nước, hố ga. Đến lúc phải sửa ống thì phải đào cây.
Trồng cây rễ khoẻ sát nhà. Xem kỹ bài về cây rễ phá móng, nứt sân trước khi chọn cây tán.
Không chừa lối để tỉa, để dọn. Cây bụi sát tường, bồn hoa không có lối vào phía sau là chỗ cỏ dại và rác tích tụ.
Lát kín đất không chừa chỗ thấm. Sân lát kín hết thì nước mưa chảy tràn, cây trong bồn thiếu nước, chỗ trũng ngập.
Làm cỏ trước, làm lối đi sau. Thợ và xe chở vật liệu giẫm nát thảm cỏ mới.
Trồng cây ưa nắng dưới tán cây lớn. Năm đầu còn hoa, vài năm sau tán phủ thì tàn dần.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Định trồng cây lớn gần nhà, gần tường rào. Hỏi kỹ sư xây dựng về móng, nhất là nhà móng nông, đất yếu, nhà cũ có vết nứt.
Sân có hệ thống ống, bể ngầm không rõ vị trí. Hỏi thợ đã thi công hoặc xem bản vẽ trước khi đào hố lớn.
Cây gần dây điện, cột điện. Hỏi đơn vị điện lực về khoảng cách an toàn; không tự cắt tỉa gần dây điện.
Muốn trồng hoặc chặt cây trên vỉa hè. Hỏi phường hoặc đơn vị quản lý cây xanh đô thị.
Sân rộng, muốn bố cục tổng thể. Một người thiết kế cảnh quan có kinh nghiệm có thể tiết kiệm nhiều tiền cây bị trồng sai chỗ.
Cây bệnh, sâu hại lan rộng. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông trước khi phun thuốc, nhất là khi nhà có trẻ, thú cưng hoặc ong.
Đất có dấu hiệu ô nhiễm, mùi lạ. Ngừng trồng rau ăn ở khu đó và hỏi nơi có dịch vụ phân tích đất.
Câu hỏi thường gặp
Sân vườn nhỏ nên trồng bao nhiêu loại cây?
Không có con số cố định, nhưng sân nhỏ thường đẹp và dễ chăm hơn khi chỉ có vài loài, mỗi loài lặp lại vài lần. Quá nhiều loài trong diện tích nhỏ dễ thành rời rạc và khó chăm vì mỗi loài một nhu cầu.
Nên trồng cây lớn hay cây bụi trước?
Cây tán lớn nên trồng trước vì nó quyết định bóng và bố cục của cả sân, lại khó dời nhất. Sau đó mới tới hàng rào, cây bụi, cây hoa và cuối cùng là cỏ nền.
Làm sao để sân vườn có hoa quanh năm?
Hỏi mùa hoa của từng loài khi mua và chọn sao cho các mùa nối nhau. Kết hợp nhóm hoa gần như quanh năm làm nền với nhóm hoa theo mùa làm điểm nhấn.
Có cần thuê người thiết kế sân vườn không?
Sân nhỏ, đơn giản có thể tự làm nếu theo đúng thứ tự và tính tán trưởng thành. Sân rộng, có nhiều hạng mục như hồ, lối đi, đèn, hệ tưới thì thuê người có kinh nghiệm thường đỡ sai và đỡ tốn hơn về lâu dài.
Trồng cây trên vị trí ống nước ngầm có sao không?
Rễ cây có thể tìm tới mối nối ống, và khi phải sửa ống sẽ phải đào cây. Nên xác định vị trí ống, hố ga, bể ngầm trước khi trồng và để cây lớn tránh xa các vị trí này.
Sân vườn nên lát gạch hay trồng cỏ?
Vùng đi lại nhiều, dựng xe nên lát gạch hoặc đá; vùng nhìn và chỗ trẻ chơi có thể trồng cỏ. Nên chừa phần đất hoặc dùng gạch thoát nước để nước mưa thấm xuống thay vì chảy tràn.
