Ong dú cần nhựa cây để xây tổ, đắp ống cửa và chặn kiến; chúng gom nhựa từ vết thương trên vỏ, từ chồi non, quả, hoặc ở những cây tự rỉ nhựa. Người nuôi hay nhắc tới xoài, điều, mít và các cây gỗ họ dầu như dầu rái, sao. Dù vậy, mỗi vùng mỗi khác, nên quan sát xem ong quanh nhà mình đang bám vào cây nào trước khi bỏ tiền trồng thêm.
Nhựa là phần ít được nói tới nhất khi người ta bàn về "cây cho ong". Mọi người quen nghĩ tới hoa. Nhưng một đàn ong dú thiếu nhựa thì tổ khó vá, cửa khó giữ, và ong phải bay xa hơn để kiếm thứ mà lẽ ra quanh nhà có thể có.
Ong dú dùng nhựa vào những việc gì?
Nhìn vào một tổ ong dú, phần vách và các bầu chứa mật, chứa phấn thường có màu sẫm, hơi dẻo. Đó là hỗn hợp sáp do ong tiết ra trộn với nhựa cây mà ong mang về. Nhựa làm cho vật liệu cứng hơn, bền hơn và có mùi riêng của từng tổ.
Ở cửa tổ, nhiều loài ong dú đắp một cái ống nhỏ nhô ra, có khi mềm và dính. Đầu ống được giữ dính để kiến và côn trùng nhỏ bị mắc lại khi bò vào. Nhựa vì vậy vừa là vật liệu xây, vừa là một phần của hàng rào phòng thủ.
Khi tổ bị nứt, bị mở ra kiểm tra, ong dùng nhựa để trám lại. Người nuôi hay thấy sau mỗi lần mở thùng, ong tăng chuyến mang nhựa về trong vài ngày.
Nhựa mà ong mang về, khi ở trong tổ, thường được người nuôi gọi chung là keo ong. Ở đây chỉ bàn đến phía cây trồng: cây nào cho nhựa, nhận ra ong đang lấy nhựa ra sao. Chuyện khai thác hay dùng keo thuộc về kỹ thuật nuôi, có thể tìm hiểu thêm ở ongdu.com.
Những cây hay được nhắc tới là nguồn nhựa
Xoài. Vỏ thân và cành xoài rỉ nhựa ở vết thương, chỗ gãy cành. Nhiều người nuôi kể thấy ong dú bám quanh những vết này vào giờ nắng ấm.
Điều. Cây điều có nhựa ở vỏ và quả. Ở vùng trồng điều, người nuôi ong dú thường nhắc tới cây này như một nguồn quen.
Mít. Mít có nhựa mủ trắng dính ở cuống quả, vết cắt. Có người thấy ong ghé, có người không; tuỳ vùng.
Dầu rái và các cây họ dầu. Đây là những cây gỗ lớn nổi tiếng về nhựa dầu. Chỉ hợp với đất rộng, không hợp sân nhà phố.
Sao đen. Cây gỗ lớn hay trồng ven đường ở miền Nam. Nếu quanh nhà đã có sẵn, đáng quan sát xem ong có ghé không.
Thông ở vùng cao. Thông có nhựa dồi dào. Ở vùng cao có thông, ong có thể tìm tới; ở đồng bằng nóng thì ít khi trồng.
Chồi non và quả non của nhiều loài. Một số cây tiết chất dính ở chồi non hay quả non. Đây là nguồn nhỏ nhưng phân tán khắp vườn.
Cây đã có sẵn trong vùng. Một cây xoài già nhà hàng xóm, hàng sao ven đường có khi có ích hơn cây giống mới trồng nhiều năm mới lớn.
Nhận ra ong đang lấy nhựa chứ không phải lấy phấn
Ong đậu yên trên vỏ thân, không phải trên hoa. Ong lấy nhựa thường đứng khá lâu ở một chỗ trên vỏ, cành, cuống quả.
Cục mang ở chân sau bóng và sẫm. Phấn có màu vàng, cam, trắng, xám, dạng bột nén. Nhựa thường bóng, trong hoặc nâu sẫm, trông như hạt keo.
Tập trung quanh vết thương. Chỗ cành gãy, vết cắt tỉa, vết sâu đục là nơi nhựa rỉ ra.
Giờ nắng ấm nhiều hơn. Nhựa mềm hơn khi trời ấm, dễ lấy hơn. Sáng sớm lạnh thường ít ong ở vết nhựa.
Ong vật lộn khi bứt nhựa. Đôi khi thấy ong dùng hàm và chân kéo một sợi nhựa dẻo, đứng lâu ở đó. Đó là dấu hiệu rõ nhất.
Ống cửa tổ được đắp mới. Quan sát cửa tổ thấy ống dài ra, đầu ống bóng dính hơn, nghĩa là đàn đang có nhựa về.
Ong nhỏ đen dễ nhầm với ruồi. Nhìn kỹ dáng bay và chân sau. Ong dú bay vòng nhỏ quanh vết nhựa rồi đáp; ruồi thường đậu rồi chạy trên vỏ.
Ghi lại cây và giờ. Một vài dòng ghi chú qua vài tuần sẽ cho biết cây nào thật sự là nguồn nhựa ở vườn mình.
Có nên chém vỏ cây cho chảy nhựa?
Ở vài nơi có thói quen chém vài nhát lên thân cây để nhựa chảy ra cho ong. Cách làm này có vẻ nhanh nhưng nên tránh. Vết chém là cửa mở cho nấm, mối, sâu đục thân. Một cây xoài già bị chém đi chém lại có thể suy dần, mục thân, mà khi nhận ra thì đã muộn.
Cây có vết thương tự nhiên, gãy cành sau mưa gió, vết cắt tỉa đúng kỹ thuật thì đã đủ chỗ cho ong. Nếu cần tỉa cành cho cây khoẻ, cứ tỉa đúng lúc, đúng cách; vết cắt sạch vẫn rỉ nhựa một thời gian mà cây vẫn liền.
Một lý do nữa để không chém cây: nhựa không phải thứ ong cần với số lượng lớn như mật và phấn. Vài nguồn nhựa ổn định quanh nhà thường đã đủ. Việc ép cây chảy nhựa nhiều hơn không làm đàn mạnh hơn tương ứng.
Nếu đang ở nhà thuê, đất chung, cây công cộng ven đường, càng không nên tự ý chém. Cây ven đường do cơ quan quản lý cây xanh chăm sóc; muốn tận dụng thì chỉ quan sát.
Mua và trồng một cây làm nguồn nhựa
Phần lớn cây cho nhựa là cây lâu năm, cây gỗ. Trồng một cây là cam kết nhiều năm, nên các bước dưới cần làm chậm.
- Đi một vòng quanh nhà trước. Ghi lại những cây xoài, điều, sao, dầu đã có trong tầm vài trăm mét. Nếu đã có, có khi không cần trồng thêm.
- Chọn cây theo đất có thật. Sân nhà phố không trồng được cây dầu cao vút. Một cây xoài ghép cỡ vừa có thể hợp sân rộng; cây gỗ lớn chỉ hợp vườn rộng, xa móng nhà.
- Chọn cây ghép nếu là cây ăn trái. Cây ghép giữ được giống và thường cho hoa, trái sớm hơn cây hạt. Soi kỹ mắt ghép và bầu rễ.
- Hỏi người bán cây có bị phun gì gần đây. Cây giống trong vựa hay được phun phòng sâu. Ong lấy nhựa và hoa ở cây mới về nên chờ một thời gian.
- Trồng đầu mùa mưa nếu ở miền Nam. Cây gỗ, cây ăn trái mới trồng cần nước ổn định để bén rễ. Ở miền Bắc, tránh những tuần rét đậm.
- Kiên nhẫn. Cây non cho nhựa ít. Trong mấy năm đầu, những cây có sẵn quanh vùng vẫn là nguồn chính.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú lấy nhựa cây để làm gì?
Ong trộn nhựa với sáp để xây vách tổ, bầu chứa mật và phấn, đắp ống cửa và trám chỗ hở. Nhựa ở ống cửa còn giúp mắc kiến và côn trùng nhỏ bò vào.
Cây xoài có phải là nguồn nhựa tốt cho ong dú?
Xoài thường được người nuôi ong dú nhắc tới vì hay rỉ nhựa ở vết thương trên vỏ. Mức độ ong ghé khác nhau giữa các vùng; quan sát cây xoài quanh nhà vào giờ nắng ấm là cách biết chắc nhất.
Thiếu nhựa thì đàn ong dú có sao không?
Đàn sẽ phải bay xa hơn để tìm nhựa và vá tổ chậm hơn. Chuyện đàn ảnh hưởng tới đâu thuộc kỹ thuật nuôi, nên hỏi người nuôi lâu năm ở vùng mình.
Ong dú có lấy nhựa ở cây thông không?
Ở vùng cao có thông, ong có thể tìm tới nhựa thông. Ở vùng đồng bằng nóng, thông ít được trồng nên ít gặp.
Làm sao phân biệt ong mang nhựa và ong mang phấn?
Phấn thường có màu vàng, cam, trắng, dạng bột nén ở chân sau. Nhựa thì bóng, trong hoặc nâu sẫm, trông như hạt keo, và ong lấy nhựa thường đậu trên vỏ chứ không trên hoa.
