Cây chậu trong nhà hợp nhất với phân tan chậm dạng hạt bọc hoặc phân trùn: sạch, ít mùi, nhả từ từ nên khó bón quá tay. Phân hữu cơ ủ hoai như phân bò, phân gà, bánh dầu hợp hơn với cây ngoài trời, chậu lớn, nơi có nắng gió và vi sinh làm việc. Nhiều người trồng lâu năm dùng cả hai: hữu cơ để nuôi đất, tan chậm để nuôi cây.
Câu hỏi "phân nào tốt hơn" không có một câu trả lời. Mỗi loại có cơ chế nhả dinh dưỡng khác nhau, hợp với chỗ đặt khác nhau, và có những rủi ro riêng mà người bán phân ít khi nói. Bài này không nêu nhãn hiệu nào, chỉ nói cơ chế để mình tự chọn và tự đọc nhãn.
Phân hữu cơ làm việc thế nào trong chậu?
Phân hữu cơ như phân bò, phân gà, phân dê, phân trùn, bánh dầu đều là chất hữu cơ chứa dinh dưỡng ở dạng cây chưa hút ngay được. Vi sinh vật trong đất phải phân giải chúng trước. Vì vậy phân hữu cơ nhả chậm, phụ thuộc vào độ ẩm, nhiệt độ và lượng vi sinh trong đất.
Điểm mạnh lớn nhất của phân hữu cơ là nuôi đất: làm đất tơi hơn, giữ ẩm tốt hơn, nuôi vi sinh có lợi. Với cây sống lâu năm trong chậu lớn ngoài trời, điều này rất đáng giá.
Điểm yếu là trong chậu nhỏ, trong nhà, thiếu nắng gió, phân hữu cơ có thể gây rắc rối. Phân chưa ủ hoai sẽ tiếp tục phân huỷ trong chậu, sinh nhiệt, sinh mùi, có thể làm nóng rễ và kéo ruồi nhỏ, kiến, nấm mốc tới. Bánh dầu ngâm là phân tốt cho cây ngoài vườn nhưng mùi khá nặng, đặt trong phòng khách thì cả nhà chịu.
Vì vậy nếu dùng phân hữu cơ trong nhà, chọn loại đã hoai hẳn, khô, không mùi, như phân trùn. Phân trùn mịn, nhẹ, ít khi làm cháy rễ, nhưng hàm lượng dinh dưỡng không cao; cây lớn nhanh sẽ cần thêm nguồn khác.
Phân tan chậm là gì và khác phân hoá học thường ra sao?
Phân tan chậm hay gặp ở cây cảnh là những hạt tròn nhỏ có lớp vỏ bọc. Bên trong là phân khoáng; nước thấm qua vỏ, hoà tan dần phần bên trong và nhả ra từ từ trong nhiều tuần tới nhiều tháng, theo thời gian ghi trên nhãn.
Điều ít người để ý là tốc độ nhả phụ thuộc nhiệt độ. Trời càng nóng, hạt nhả càng nhanh. Thời gian ghi trên bao bì thường tính ở một nhiệt độ nhất định; ở nơi nóng quanh năm, phân có thể hết sớm hơn ghi. Vì vậy đừng chỉ đọc số tháng, hãy quan sát cây.
So với phân hoá học hoà tan thường dùng để tưới, phân tan chậm an toàn hơn nhiều với cây chậu: không có một đợt dinh dưỡng đậm đặc dội vào rễ, nên khó làm cháy rễ dù lỡ tay hơn một chút. Phân hoà tan thì tác dụng nhanh nhưng nếu pha đặc quá là cháy lá, cháy rễ ngay.
Một chi tiết của người bán cây: nhiều cây mua ở vựa đã được bón sẵn phân tan chậm, nhìn mặt bầu sẽ thấy những hạt tròn nhỏ màu nhạt. Thấy những hạt ấy thì đừng bón thêm ngay khi mang cây về; cây còn phân, bón chồng lên là thừa.
So sánh nhanh hai nhóm phân
Bảng gói lại những khác biệt chính để dễ chọn.
| Tiêu chí | Phân hữu cơ ủ hoai | Phân tan chậm hạt bọc |
|---|---|---|
| Cách nhả dinh dưỡng | Nhờ vi sinh phân giải, chậm, không đều | Thấm qua vỏ hạt, đều hơn, nhanh hơn khi trời nóng |
| Tác dụng với đất | Nuôi đất, làm tơi, giữ ẩm | Gần như không cải tạo đất |
| Mùi, côn trùng | Có thể có mùi, kéo ruồi, kiến nếu chưa hoai | Sạch, không mùi |
| Nguy cơ cháy rễ | Cao nếu phân chưa hoai hoặc bón dày | Thấp nếu bón đúng nhãn |
| Hợp chỗ đặt | Ngoài trời, chậu lớn, sân vườn | Trong nhà, ban công, chậu nhỏ, cây kiểng |
| Điểm cần nhớ | Chỉ dùng phân đã hoai hẳn | Đọc thời gian nhả trên nhãn, trời nóng hết sớm hơn |
Nếu chỉ chọn một loại cho cây trong nhà, phân tan chậm và phân trùn là ít rủi ro nhất.
Phối hợp hai loại phân cho cây chậu
Hữu cơ trộn vào đất lúc thay chậu. Một ít phân trùn hoặc phân ủ hoai trộn đều trong giá thể mới.
Tan chậm rắc mặt chậu khi cây đã bén rễ. Không rắc ngay sau thay chậu; đợi cây ra lá non, rễ đã ổn.
Không rắc sát gốc. Rải đều quanh mép chậu, nơi rễ hút nhiều, tránh chạm thân.
Bớt liều cho cây trong nhà. Cây ít nắng lớn chậm, cần ít phân hơn cây ngoài trời cùng loại; nhiều người dùng mức thấp nhất trên nhãn.
Ngưng khi cây nghỉ. Cây ngừng ra lá non, mùa lạnh ở vùng có mùa đông, hoặc cây vừa bị sốc thì không bón.
Không bón cây đang yếu. Cây vàng lá vì thối rễ mà bón thêm phân là đẩy nhanh cái chết.
Phân bón lá chỉ là bổ sung. Phun lá giúp cây trong một số lúc, nhưng không thay được phân qua rễ.
Ghi lại ngày bón. Một mẩu giấy dán dưới chậu hay ghi chú trong điện thoại giúp khỏi bón chồng.
Những chiêu bán phân cần dè chừng
"Phân thần kỳ, cây lớn gấp đôi." Không có phân nào thay được ánh sáng và đất đúng. Cây thiếu nắng mà ép phân chỉ vươn dài, yếu.
"Hữu cơ trăm phần trăm nên bón bao nhiêu cũng được." Phân hữu cơ bón dày vẫn làm nóng rễ, bí đất, chua đất.
"Bón mỗi tuần cho cây khoẻ." Lịch bón phải theo loại phân và cây. Phân tan chậm bón mỗi tuần là thừa nặng.
"Cây vàng lá là thiếu phân." Lá vàng thường do úng, thiếu sáng, hoặc thừa phân. Kiểm rễ và đất trước.
Gói phân không nhãn, không hướng dẫn. Không biết thành phần, không biết liều là không nên mua.
Bán kèm "thuốc dưỡng" đi với phân. Mua phân không cần mua thêm thứ gì đi kèm. Hỏi rõ từng thứ dùng để làm gì.
Phân chuồng tươi bán rẻ. Phân chưa ủ mang theo mầm bệnh, hạt cỏ, sinh nhiệt. Chỉ mua loại đã hoai.
Câu hỏi thường gặp
Cây trong nhà nên bón phân gì?
Phân tan chậm dạng hạt bọc hoặc phân trùn là lựa chọn ít rủi ro nhất vì sạch, không mùi, nhả từ từ. Dùng liều thấp vì cây ít nắng lớn chậm.
Phân bánh dầu có dùng cho cây trong nhà được không?
Được về mặt dinh dưỡng, nhưng mùi nặng và dễ kéo ruồi, nên hợp với cây ngoài trời hơn. Trong nhà nên chọn phân đã hoai, không mùi.
Hạt phân trên mặt chậu cây mới mua là gì?
Thường là phân tan chậm vựa đã bón sẵn. Còn hạt trên mặt chậu thì không cần bón thêm ngay, chờ cây quen chỗ mới và quan sát.
Phân tan chậm dùng được bao lâu?
Tuỳ loại, từ vài tuần tới nhiều tháng, ghi trên nhãn. Trời nóng thì phân nhả nhanh hơn nên có thể hết sớm hơn thời gian ghi.
Phân chuồng chưa hoai có hại cho cây chậu không?
Có. Phân chưa hoai tiếp tục phân huỷ trong chậu, sinh nhiệt, sinh mùi, có thể làm nóng rễ và mang mầm bệnh. Chỉ dùng phân đã ủ hoai hẳn.
Có nên dùng cả phân hữu cơ và phân tan chậm?
Nhiều người làm vậy: trộn ít phân hữu cơ vào đất khi thay chậu để nuôi đất, rồi rắc phân tan chậm khi cây đã bén rễ. Chỉ cần tính tổng lượng để không bón thừa.
