Cây ban công không chăm một kiểu quanh năm được: mùa nắng cần tưới sâu và che bớt cho cây yếu, mùa mưa phải giảm tưới và giữ đường thoát nước, trước bão hạ chậu treo, tỉa thưa, và ở miền Bắc thì mùa lạnh, mùa nồm cần giảm nước, chắn gió bấc, đề phòng nấm. Phần lớn cây chết ở ban công là chết vào lúc giao mùa, khi người chăm vẫn giữ thói quen của mùa trước.
Bài này chia việc theo mùa cho hai kiểu khí hậu chính: miền Nam hai mùa mưa nắng rõ rệt, miền Bắc bốn mùa với mùa đông lạnh và nồm ẩm cuối đông đầu xuân. Miền Trung có mùa mưa bão riêng, có thể ghép các phần phù hợp.
Vì sao giao mùa là lúc cây ban công hay chết nhất?
Cây quen nhịp. Cả mùa khô được tưới mỗi sáng, rễ quen với đất ẩm vừa phải. Mưa về, chủ nhà vẫn tưới mỗi sáng theo thói quen, cộng nước mưa xối vào chậu không mái che, đất không kịp khô lần nào. Sau hai, ba tuần, rễ thối từ dưới đáy, lá vàng từ gốc lên. Người ta tưởng thiếu phân, bón thêm, cây chết nhanh hơn.
Chiều ngược lại cũng vậy. Hết mưa, nắng gắt trở lại, chủ nhà quen nếp ít tưới của mùa mưa. Chậu nhỏ khô trắng trong vài ngày, lá non rũ cháy. Lúc này cây mới cần tưới đẫm và nhiều hơn.
Ở miền Bắc còn có hai cú sốc riêng: đợt gió mùa đông bắc đầu tiên, nhiệt độ tụt nhanh trong một, hai ngày, và nồm ẩm cuối đông, khi không khí ẩm đến mức tường đổ mồ hôi. Cây nhiệt đới gặp lạnh thì ngừng lớn, rụng lá; gặp nồm thì nấm và mốc phát nhanh.
Bởi vậy lịch chăm theo mùa không phải là một thời gian biểu cứng, mà là lời nhắc đổi thói quen đúng lúc. Xem dự báo thời tiết, thấy giao mùa thì nhìn lại cách tưới, bón, đặt chậu.
Lịch việc chính theo mùa
Bảng tóm tắt việc cần làm; chi tiết ở các mục bên dưới.
| Mùa | Tưới | Bón và tỉa | Đề phòng |
|---|---|---|---|
| Mùa khô nóng (miền Nam), hè (miền Bắc) | Tưới sâu buổi sáng, chậu nhỏ có khi thêm chiều | Bón nhẹ, đều; tỉa cành khô, cành vượt | Cháy lá, nhện đỏ, rệp; chậu khô khi đi vắng |
| Đầu mùa mưa | Giảm dần, kiểm đất trước khi tưới | Thời điểm tốt để thay chậu, trồng mới, giâm cành | Úng rễ, sên ốc, nấm lá |
| Giữa mùa mưa, mùa bão | Rất ít hoặc không tưới chậu không mái | Tỉa thưa tán rậm, hạn chế phân đạm | Gió giật, chậu đổ, rãnh nghẹt, thối gốc |
| Mùa đông lạnh (miền Bắc) | Giảm mạnh, tưới lúc trưa ấm | Ngừng bón phân thúc, không tỉa mạnh | Gió bấc, rét đậm với cây nhiệt đới |
| Nồm ẩm cuối đông, đầu xuân | Rất ít, để đất khô mặt | Cắt lá bệnh, dọn lá rụng | Nấm mốc, rệp sáp, thối nhũn |
| Cuối năm, trước Tết | Tuỳ khí hậu từng miền | Chuẩn bị cây chưng, không bón dồn | Đi vắng dài ngày, nắng hanh khô |
Đây là khung chung. Ban công hướng tây hay tầng cao lộng gió sẽ cần tưới dày hơn bảng gợi ý; ban công hướng bắc có mái che thì thưa hơn.
Mùa nắng nóng: giữ cây qua những tuần gắt nhất
Tưới sâu, ít lần, vào sáng sớm. Tưới tới khi nước chảy ra đáy. Lắt nhắt ít một làm rễ nằm ở lớp mặt, càng dễ khô.
Chậu nhỏ, chậu treo được ưu tiên. Đây là những chậu khô trước tiên; có khi phải tưới cả sáng lẫn chiều mát.
Dời cây yếu vào vùng bóng. Cây mới mua, cây vừa thay chậu, cây lá mỏng nên lùi vào trong trong những tuần nóng nhất.
Phủ mặt chậu. Xơ dừa, vỏ thông, rơm sạch giúp đất đỡ bốc hơi, chừa khoảng trống quanh gốc thân.
Kê chậu khỏi nền nóng. Đáy chậu đặt sát nền gạch phơi nắng nóng tới mức làm hỏng rễ đáy.
Soi mặt dưới lá tìm nhện đỏ. Khô nóng là mùa của nhện đỏ: lá lấm chấm vàng nhạt, mặt dưới có tơ mịn. Xịt nước mạnh vào mặt dưới lá vài ngày liền thường đẩy lùi được khi mới chớm.
Bón nhẹ, đều, không bón khi đất khô. Bón vào đất khô dễ làm cháy rễ. Tưới ẩm trước rồi mới bón.
Không thay chậu giữa đợt nóng nhất. Rễ bị động mà gặp nắng gắt thì cây rất khó hồi.
Mùa mưa: bớt nước, lo thoát nước
Thử đất trước mỗi lần tưới. Chậu không mái che có khi cả tuần không cần tưới.
Đổ nước đĩa lót sau mỗi trận mưa. Đĩa đầy nước là rễ đáy ngâm cả ngày, lại là chỗ muỗi đẻ.
Kê chậu lên chân. Nước chảy ra lỗ đáy được ngay, không đọng dưới chậu.
Kiểm lỗ thoát nước. Lỗ đáy bị rễ hoặc đất bít là nguyên nhân hay gặp của úng mà không ai để ý.
Dời cây ưa khô vào chỗ có mái. Sứ thái, xương rồng, sen đá ngồi dưới mưa dầm dễ thối gốc.
Bắt sên, ốc buổi tối. Mùa mưa sên ốc bò lên ban công tầng thấp, gặm lá non và hoa. Bắt tay vào buổi tối hoặc sáng sớm là cách đơn giản nhất.
Dọn lá rụng, hoa tàn trên mặt chậu. Lá mục ẩm là chỗ nấm phát triển.
Đây là mùa thay chậu, giâm cành. Đầu mùa mưa trời ẩm, cây hồi nhanh; muốn thay chậu, tách bụi, trồng mới thì nên làm lúc này.
Chuẩn bị ban công khi có tin bão hoặc giông lớn
Ban công chung cư cao tầng và nhà phố mặt đường hứng gió mạnh nhất. Làm theo thứ tự này khi dự báo có bão gần:
- Hạ toàn bộ chậu treo và chậu gắn lan can. Đặt xuống sàn, sát chân tường, hoặc mang vào nhà.
- Đưa đồ nhẹ vào trong. Chậu nhựa nhỏ, đĩa lót, bình tưới, ghế, đồ trang trí đều có thể bị gió cuốn văng ra ngoài.
- Nằm cây cao xuống hoặc buộc chặt. Cây cao trong chậu lớn không đưa vào được thì đặt nằm nghiêng, chèn vật nặng; hoặc buộc chậu vào điểm cố định.
- Tỉa thưa tán rậm, giàn cây leo. Tán thưa cho gió lùa qua, giảm lực kéo lên chậu và giàn.
- Thông rãnh, phễu thu nước. Lá rụng trong bão bít rãnh rất nhanh, nước dâng tràn vào nhà.
- Đóng cửa kính ban công. Đừng ra ban công trong lúc gió mạnh để cứu chậu cây; cây mất thì mua lại được.
- Sau bão kiểm từng chậu và giàn. Cắt cành gãy bằng kéo sắc, dựng lại cây nghiêng, nén đất, kiểm móc treo, chân giàn trước khi treo lại.
Bước "đừng ra ban công lúc gió mạnh" nghe hiển nhiên nhưng hay bị bỏ qua nhất. Cây cảnh không đáng để đánh đổi an toàn của người.
Mùa đông và nồm ẩm ở miền Bắc
Phần lớn cây cảnh bán ở vựa là cây nhiệt đới. Khi gió mùa đông bắc về và nhiệt độ xuống thấp, chúng ngừng lớn, một số rụng lá, một số lá chuyển màu thâm. Đây thường là phản ứng tự nhiên, không phải chết. Sai lầm hay gặp nhất là thấy cây rụng lá thì tưới thêm, bón thêm cho "khoẻ lại". Rễ trong đất lạnh gần như không hút, nước và phân chỉ làm rễ thối.
Trong mùa lạnh, tưới thưa hẳn, chọn lúc trưa ấm nhất, và để đất khô mặt giữa hai lần tưới. Chuyển những cây sợ lạnh như cây lá màu, một số lan, cây lá to mỏng vào sát tường hoặc vào trong nhà ở những đợt rét đậm. Chắn gió bấc bằng cách xếp chậu lớn chịu lạnh ra ngoài làm bình phong cho chậu yếu.
Nồm ẩm cuối đông đầu xuân là mùa của nấm và mốc. Lá có đốm đen, mặt đất phủ lớp mốc trắng, gốc mềm nhũn. Lúc này càng phải tưới ít, mở cho thoáng gió khi trời không quá lạnh, cắt bỏ lá bệnh và dọn lá rụng. Đừng phun thuốc nấm theo cảm tính; nếu bệnh lan nhanh, mang ảnh lá tới hỏi người có kinh nghiệm hoặc cán bộ bảo vệ thực vật.
Cuối nồm, khi trời ấm dần và khô lại, cây bắt đầu nhú chồi. Đó mới là lúc bón nhẹ trở lại, tỉa dáng, thay chậu cho cây cần thay.
Một năm của một ban công: ví dụ ở TP.HCM
Lấy ví dụ một ban công hướng đông nam ở một căn hộ tại TP.HCM, có hoa giấy, vài chậu lan, một chậu hồng, trầu bà và lưỡi hổ. Mùa khô, chủ nhà tưới mỗi sáng, chậu lan và chậu nhỏ tưới thêm chiều mát những ngày nắng gắt; mỗi tuần soi mặt dưới lá hồng tìm nhện đỏ.
Đầu mùa mưa, chủ nhà chuyển sang thử đất trước khi tưới, nhân lúc trời ẩm thay chậu cho cây trầu bà đã chật rễ, giâm thêm vài cành hoa giấy. Đĩa lót được bỏ hẳn, thay bằng chân kê. Buổi tối mưa xong thì đi một vòng bắt sên.
Giữa mùa mưa có những đợt giông chiều. Chậu lan treo được hạ xuống trước mỗi đợt dự báo giông lớn, giàn hoa giấy được tỉa thưa một lần; với nhà có giàn cây leo che mát, việc tỉa thưa trước mùa giông càng không nên bỏ. Hồng hay bị đốm lá vào mùa này nên chủ nhà cắt lá bệnh, không tưới lên lá.
Cuối năm, khi mưa dứt và trời hanh, nhịp tưới quay lại như mùa khô. Trước Tết cả nhà về quê một tuần, nhóm chậu nhỏ được gom vào bóng và có bộ hẹn giờ nhỏ giọt đã chạy thử từ trước, đúng như cách tưới cây ban công khi đi vắng đã bàn. Đó là toàn bộ "bí quyết": đổi thói quen theo trời, không có gì cao siêu.
Sai lầm theo mùa hay gặp
Giữ nguyên lịch tưới quanh năm. Đây là nguyên nhân số một của cây úng mùa mưa và cây khô mùa nắng.
Bón phân khi cây đang yếu. Cây rụng lá vì lạnh, héo vì nắng hay úng vì mưa đều không cần phân, cần sửa điều kiện trước.
Thay chậu giữa nắng gắt hay giữa rét. Chọn đầu mùa mưa hoặc đầu xuân ấm.
Tỉa mạnh trước mùa lạnh. Cây ra chồi non đúng lúc rét về, chồi non chết lạnh.
Ra ban công lúc gió bão. Không chậu cây nào đáng để mạo hiểm.
Phun thuốc theo đoán. Mùa nồm thấy đốm lá là phun, có khi bệnh không phải nấm; hỏi trước, ưu tiên cắt lá bệnh và thông gió.
Quên rãnh thoát nước. Lá rụng mùa mưa bão bít rãnh, nước tràn vào nhà; quét trước mỗi đợt mưa lớn. Sân thượng còn cần kiểm thêm chống thấm, xem bài về làm vườn sân thượng.
Trồng cây mới vào giữa mùa nóng nhất. Cây mới mua cần thời gian làm quen; đầu mùa mưa là lúc dễ nhất.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Cây bệnh lan sang nhiều chậu. Mang ảnh lá cả hai mặt, cành bệnh trong túi kín tới vựa có kinh nghiệm hoặc hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông trước khi dùng thuốc.
Định dùng thuốc bảo vệ thực vật trên ban công. Ban công gần chỗ ở, gần trẻ nhỏ, thú cưng; đọc kỹ nhãn, đúng liều, và hỏi người có chuyên môn trước.
Ban công thấm, nứt sau mùa mưa. Việc của thợ chống thấm hoặc kỹ sư; đừng tự đục.
Giàn, khung bị gỉ, lung lay sau bão. Nhờ thợ kiểm mối hàn, chân neo, nhất là ở tầng cao.
Muốn làm mái che, lưới chắn gió cố định. Hỏi ban quản lý chung cư về quy định mặt ngoài toà nhà.
Trẻ nhỏ, thú cưng có dấu hiệu bất thường sau khi chơi gần cây. Gọi bác sĩ hoặc bác sĩ thú y, mang theo mẫu lá.
Cây quý, cây lâu năm suy dần không rõ lý do. Hỏi người làm vườn, nghệ nhân có kinh nghiệm với loài đó; mỗi loài có kiểu suy riêng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa có cần tưới cây ban công không?
Chậu không có mái che thường không cần, hoặc rất ít. Chậu dưới mái che vẫn cần tưới nhưng thưa hơn mùa khô. Luôn thử đất bằng ngón tay trước khi tưới.
Cây ban công rụng lá khi trời lạnh có phải sắp chết không?
Thường là không. Nhiều cây nhiệt đới rụng bớt lá, ngừng lớn khi trời lạnh để tiết kiệm sức. Giảm tưới, ngừng bón phân thúc, che gió bấc; khi trời ấm lại cây sẽ ra chồi.
Nồm ẩm làm cây bị mốc thì xử lý thế nào?
Giảm tưới, mở thoáng gió khi trời không quá lạnh, cắt bỏ lá bệnh và dọn lá rụng. Nếu bệnh lan nhanh, hỏi người có kinh nghiệm hoặc cán bộ bảo vệ thực vật trước khi dùng thuốc.
Thời điểm nào thay chậu cây ban công tốt nhất?
Đầu mùa mưa ở miền Nam, đầu xuân ấm ở miền Bắc, khi trời ẩm và không quá nóng. Tránh thay chậu giữa nắng gắt hoặc giữa rét đậm.
Trước bão có cần đưa tất cả cây vào nhà không?
Không nhất thiết. Ưu tiên hạ chậu treo, chậu lan can và đưa đồ nhẹ vào trong; cây lớn thì đặt nằm hoặc buộc chặt sát tường. Đóng cửa ban công và không ra ngoài khi gió mạnh.
Mùa nắng có nên bón phân cho cây ban công không?
Có thể bón nhẹ, đều cho cây đang lớn khoẻ, nhưng tưới ẩm đất trước rồi mới bón. Cây đang héo vì nắng thì chưa bón, phải che và tưới cho cây hồi trước.
